Terengganu: Batu Bersurat Jawi Tertua dan Minyak yang Tidak Muncul dalam KDNK Negeri

Dua benda paling terkenal tentang Terengganu terletak kira-kira 60 kilometer antara satu sama lain, dan kedua-duanya susah dilihat.

Yang pertama ialah sekeping batu di Kuala Berang, jauh di pedalaman Hulu Terengganu, yang membawa ayat-ayat Jawi bertarikh lebih 700 tahun. Yang kedua terletak di luar pandangan sama sekali — pelantar minyak dan gas di dasar Laut China Selatan yang hasilnya, secara perangkaan, tidak pernah masuk ke dalam kira-kira KDNK negeri ini.

Artikel ini menerangkan kedua-duanya, berserta angka rasmi negeri.

Fakta utama

Ibu negeri dan pusat pentadbiran	Kuala Terengganu (Wisma Darul Iman)
Ketua Negeri	Sultan Terengganu
Penduduk (anggaran 2025)	1,246,900 orang
Keluasan	Kira-kira 1,295,638.3 hektar
Jaluran pantai	225 km, dari Besut di utara ke Kemaman di selatan
Sempadan	Kelantan (utara dan barat laut), Pahang (selatan dan barat daya)
KDNK 2025 (harga malar 2015)	RM40.6 bilion, tumbuh 1.6 peratus
Sumber	DOSM; Portal Rasmi Kerajaan Negeri Terengganu

Batu Bersurat Terengganu: bukti tulisan Jawi terawal

Batu Bersurat Terengganu ialah batu bersurat yang membawa perisytiharan seorang pemerintah, ditulis dalam bahasa Melayu menggunakan abjad Arab — iaitu Jawi.

Dokumen pencalonan Memory of the World yang diserahkan Malaysia kepada UNESCO merekodkan inskripsi itu sebagai tulisan Melayu dalam skrip Jawi, bertarikh 702 Hijrah (1303M). UNESCO memerihalkannya sebagai bukti terawal tulisan Jawi di dunia Melayu Islam Asia Tenggara, dan menyenaraikannya pada 2009 setelah dicalonkan pada 2008.

Tapak penemuannya ialah Kuala Berang di Hulu Terengganu — dokumen pencalonan itu turut mencatatkan Kuala Berang sebagai pusat perdagangan maritim era tersebut. Di situ berdiri Memorial Batu Bersurat, sebuah premis muzium yang tersenarai dalam direktori Jabatan Muzium Malaysia. Artifak asalnya pula dipamerkan di galeri Muzium Negeri Terengganu di Bukit Losong, Kuala Terengganu, di bawah jagaan Lembaga Muzium Negeri Terengganu.

Kenapa ia penting? Kerana ia meletakkan satu titik tarikh yang boleh disentuh pada peralihan besar dalam sejarah tulisan Melayu — daripada aksara berasaskan India kepada aksara berasaskan Arab. Segala yang kemudiannya ditulis dalam Jawi, daripada surat diraja hinggalah kepada Kesultanan Melaka, berdiri di belakang tarikh itu.

Satu nota kejujuran: rujukan awam memberikan tahun penemuan yang berbeza-beza, dan catatan tarikh pada batu itu sendiri telah lama menjadi bahan perbahasan akademik. Yang boleh disahkan pada sumber rasmi ialah tapak penemuan di Kuala Berang, tarikh 702 Hijrah (1303M) seperti direkodkan dalam dokumen pencalonan UNESCO, dan penyenaraian Memory of the World pada 2009. Untuk rekod penemuan yang terperinci, Muzium Negeri Terengganu ialah rujukan yang sepatutnya.

Geografi dan pentadbiran

Terengganu terletak di Pantai Timur Semenanjung Malaysia, bersempadan dengan Kelantan di utara dan barat laut serta Pahang di selatan dan barat daya. Jaluran pantainya menganjur 225 kilometer dari Besut ke Kemaman.

Kuala Terengganu menerima taraf bandaraya pada 1 Januari 2008, dengan jenama “Bandaraya Warisan Pesisir Air”. Pentadbiran tempatannya bermula sebagai Lembaga Bandaran, menjadi Majlis Perbandaran pada 1979, sebelum naik taraf menjadi Majlis Bandaraya.

Anggaran penduduk daerah DOSM bagi 2025:

Daerah	Penduduk
Kuala Terengganu	248,400
Kemaman	235,000
Dungun	169,900
Besut	167,500
Kuala Nerus	157,500
Marang	128,800
Hulu Terengganu	74,800
Setiu	64,900

Daripada 1,246,900 penduduk, DOSM menganggarkan 1,177,500 ialah Bumiputera Melayu, 22,600 Cina, 3,400 Bumiputera lain, 2,000 India, dan 39,000 bukan warganegara.

Institusi diraja

Ketua Negeri Terengganu ialah Sultan Terengganu. Urusan rasmi baginda dikendalikan oleh Pejabat Kebawah Duli Yang Maha Mulia Sultan Terengganu, beralamat di Istana Syarqiyyah, Kuala Terengganu, yang menyelenggara portal rasminya sendiri.

Kedudukan Raja-Raja Melayu dalam sistem persekutuan ditetapkan oleh Perlembagaan Persekutuan. Untuk gelaran penuh, protokol dan pengumuman rasmi, portal Pejabat KDYMM Sultan Terengganu ialah sumber sahih; halaman utamanya tidak menyenaraikan nama peribadi baginda, jadi jangan bergantung pada sumber sekunder untuk gelaran.

Ekonomi: minyak yang tidak muncul dalam KDNK negeri

Inilah bahagian yang paling kerap disalah baca.

KDNK Terengganu pada 2025 ialah RM40,596.6 juta pada harga malar 2015, tumbuh 1.6 peratus. Itu 2.3 peratus daripada KDNK negara (RM1,737.0 bilion) dan meletakkan Terengganu di kedudukan ke-12 daripada 16 negeri dan Wilayah Persekutuan.

Pecahan mengikut sektor, 2025:

Sektor	Nilai (RM juta)	Bahagian
Perkhidmatan	21,499.1	53.0%
Pembuatan	14,456.8	35.6%
Pertanian	3,053.2	7.5%
Pembinaan	1,290.5	3.2%
Perlombongan dan kuari	233.3	0.6%

Perlombongan dan kuari hanya 0.6 peratus. Bagi “negeri minyak”, angka itu kelihatan mustahil — sehinggalah anda tahu bagaimana DOSM mengira.

Katalog data DOSM menjelaskan bahawa kategori “Supra” ialah kategori tampungan bagi KDNK yang tidak boleh dikaitkan dengan sesuatu negeri, terutamanya dalam sektor perlombongan dan kuari. Pada 2025, Supra bernilai RM43,257.4 juta — dan keseluruhannya perlombongan dan kuari. Nilai itu lebih besar daripada seluruh KDNK Terengganu.

Dengan kata lain: pengeluaran petroleum luar pesisir tidak dibukukan sebagai KDNK Terengganu. Yang dikira ialah aktiviti hiliran di darat — dan itu muncul sebagai pembuatan, bukan perlombongan. Itulah sebabnya pembuatan menyumbang lebih satu pertiga ekonomi negeri.

Aktiviti hiliran itu berpusat di Kertih, Kemaman. PETRONAS Gas Berhad mengendalikan Loji Pemprosesan Gas Kertih dan Santong (Paka), serta Loji Utiliti Kertih di dalam Kompleks Petrokimia Bersepadu Kertih. Rangkaian saluran paip Peninsular Gas Utilisation bermula di Kertih: PGU I menghubungkan Kertih ke Teluk Kalong sejauh 32 kilometer sejak 1983, dan rangkaian keseluruhannya kini menganjur 2,675 kilometer. Latar belakang penuh rejim petroleum negara ada dalam PETRONAS dan sektor minyak dan gas.

Kewangan negeri: dari mana datangnya wang

Ucapan Belanjawan Negeri Terengganu 2026 memberikan gambaran yang jelas.

• Perbelanjaan Mengurus: RM1.938 bilion, termasuk caruman RM450 juta kepada Kumpulan Wang Pembangunan
• Hasil janaan negeri: RM288.59 juta (RM85.36 juta Hasil Cukai, RM203.23 juta Hasil Bukan Cukai)
• Terimaan Bukan Hasil: RM1.709 bilion
• Jumlah hasil: RM1.998 bilion, surplus tiga peratus

Perhatikan nisbahnya. Hasil yang dijana sendiri oleh negeri kira-kira 14 peratus daripada jumlah hasil; selebihnya datang daripada Terimaan Bukan Hasil.

Rangka undang-undangnya ialah Akta Pembangunan Petroleum 1974 (Akta 144), yang diperkenan pada 30 Julai 1974 dan berkuat kuasa 1 Oktober 1974. Seksyen 2 meletakkan keseluruhan hak milik dan hak eksklusif meneroka serta mengeluarkan petroleum, sama ada di darat atau luar pesisir Malaysia, pada sebuah perbadanan — iaitu PETRONAS di bawah seksyen 3. Seksyen 4 memperuntukkan bahawa sebagai balasan, perbadanan itu hendaklah membuat bayaran tunai kepada Kerajaan Persekutuan dan Kerajaan mana-mana Negeri berkaitan mengikut jumlah yang dipersetujui antara pihak-pihak berkenaan. Akta itu tidak menetapkan kadar peratusan.

Bayaran berkaitan petroleum kepada Terengganu telah disalurkan sebagai Wang Ihsan. Kenyataan Kementerian Kewangan pada 8 April 2024 melaporkan penyaluran RM172.3 juta kepada Kerajaan Negeri Terengganu dan RM58.6 juta kepada Kelantan, serta tambahan RM103.1 juta kepada Terengganu bagi obligasi kontraktor. Kenyataan yang sama menyatakan bahawa Wang Ihsan bukan merupakan pemberian Kerajaan Persekutuan yang termaktub dalam undang-undang.

Ke arah mana ekonomi negeri dituju

Belanjawan 2026 menyenaraikan beberapa hala tuju yang boleh dijejaki secara rasmi:

• Regasifikasi LNG Kemaman, dan rancangan pemilikan sebahagian kepentingan operasi dalam telaga minyak dan gas aktif di Semenanjung Malaysia
• Kajian kebolehlaksanaan loji hidrogen dan ammonia hijau, serta kilang baja
• Kawasan Perindustrian Halal Park Gong Badak Tambahan
• Pembesaran Pelabuhan Kemaman, laluan sisihan dari Stesen ECRL Chukai ke Pelabuhan Kemaman, dan pembangunan berorientasikan transit di kawasan stesen ECRL
• Tahun Melawat Terengganu 2027, dengan penubuhan sekretariat khas

Peruntukan Perbelanjaan Pembangunan 2026 memihak kepada sektor sosial (RM323.80 juta, 72.0 peratus), diikuti sektor ekonomi (RM92.84 juta, 20.6 peratus) dan pentadbiran (RM33.37 juta, 7.4 peratus). Konteks makro kebangsaan ada dalam gambaran KDNK Malaysia, dan sisi pelancongan dalam sektor pelancongan.

Salah faham lazim

“Terengganu antara negeri terkaya kerana minyak.” KDNK negerinya ke-12 daripada 16. Nilai tambah petroleum luar pesisir tidak diagihkan kepada negeri dalam akaun KDNK negeri.

“Royalti minyak lima peratus ditetapkan dalam Akta 144.” Akta 144 seksyen 4 menyebut bayaran tunai “sebagaimana yang dipersetujui antara pihak-pihak” — tanpa kadar dalam statut.

“Wang Ihsan sama dengan royalti.” Kementerian Kewangan menyatakan Wang Ihsan bukan pemberian yang termaktub dalam undang-undang. Jangan gunakan kedua-dua istilah secara bertukar ganti dalam kerja rasmi.

“Terengganu ada tujuh daerah.” Portal negeri masih menyenaraikan tujuh; DOSM melaporkan lapan, dengan Kuala Nerus. Sahkan mengikut tujuan penggunaan.

“Batu Bersurat disimpan di Muzium Negara.” Ia berada di Muzium Negeri Terengganu. Yang di Kuala Berang ialah memorial tapak penemuan.

Apa seterusnya

Untuk data terkini, mulakan dengan OpenDOSM bagi KDNK dan penduduk peringkat negeri — kedua-dua set data itu dikemas kini setiap tahun dan boleh dimuat turun sebagai CSV. Untuk kewangan negeri, ucapan Belanjawan Negeri Terengganu diterbitkan pada portal negeri setiap bulan November.

Jika minat anda pada sisi warisan, Memorial Batu Bersurat di Kuala Berang dan Muzium Negeri Terengganu ialah dua perhentian yang berbeza dan kedua-duanya berbaloi. Untuk kraf negeri Pantai Timur yang berkait rapat, lihat batik.

Untuk membandingkan struktur ekonomi negeri, Sarawak menawarkan kontras yang paling berguna: di sana, perlombongan dan kuari memang muncul dalam KDNK negeri, kerana sebahagian besar pengeluarannya boleh diagihkan. Johor pula menunjukkan model ekonomi negeri yang dipacu pembuatan dan sempadan.