# Terengganu: Batu Bersurat Jawi Tertua dan Minyak yang Tidak Muncul dalam KDNK Negeri

> Profil negeri Terengganu — ibu negeri Kuala Terengganu, institusi Sultan Terengganu, kompleks petroleum Kertih, dan Batu Bersurat Terengganu yang diiktiraf UNESCO sebagai bukti tulisan Jawi terawal di dunia Melayu.

- Category: states
- Language: ms
- Status: published
- Updated: 2026-07-24
- Canonical: https://negaraku.md/states/terengganu

---

Dua benda paling terkenal tentang Terengganu terletak kira-kira 60 kilometer
antara satu sama lain, dan kedua-duanya susah dilihat.

Yang pertama ialah sekeping batu di Kuala Berang, jauh di pedalaman Hulu
Terengganu, yang membawa ayat-ayat Jawi bertarikh lebih 700 tahun. Yang kedua
terletak di luar pandangan sama sekali — pelantar minyak dan gas di dasar Laut
China Selatan yang hasilnya, secara perangkaan, tidak pernah masuk ke dalam
kira-kira KDNK negeri ini.

Artikel ini menerangkan kedua-duanya, berserta angka rasmi negeri.

## Fakta utama

| | |
| --- | --- |
| Ibu negeri dan pusat pentadbiran | Kuala Terengganu (Wisma Darul Iman) |
| Ketua Negeri | Sultan Terengganu |
| Penduduk (anggaran 2025) | 1,246,900 orang |
| Keluasan | Kira-kira 1,295,638.3 hektar |
| Jaluran pantai | 225 km, dari Besut di utara ke Kemaman di selatan |
| Sempadan | Kelantan (utara dan barat laut), Pahang (selatan dan barat daya) |
| KDNK 2025 (harga malar 2015) | RM40.6 bilion, tumbuh 1.6 peratus |
| Sumber | DOSM; Portal Rasmi Kerajaan Negeri Terengganu |

## Batu Bersurat Terengganu: bukti tulisan Jawi terawal

Batu Bersurat Terengganu ialah batu bersurat yang membawa perisytiharan seorang
pemerintah, ditulis dalam bahasa Melayu menggunakan abjad Arab — iaitu Jawi.

Dokumen pencalonan Memory of the World yang diserahkan Malaysia kepada UNESCO
merekodkan inskripsi itu sebagai tulisan Melayu dalam skrip Jawi, bertarikh
**702 Hijrah (1303M)**. UNESCO memerihalkannya sebagai bukti terawal tulisan
Jawi di dunia Melayu Islam Asia Tenggara, dan menyenaraikannya pada **2009**
setelah dicalonkan pada 2008.

Tapak penemuannya ialah Kuala Berang di Hulu Terengganu — dokumen pencalonan
itu turut mencatatkan Kuala Berang sebagai pusat perdagangan maritim era
tersebut. Di situ berdiri Memorial Batu Bersurat, sebuah premis muzium yang
tersenarai dalam direktori Jabatan Muzium Malaysia. Artifak asalnya pula
dipamerkan di galeri Muzium Negeri Terengganu di Bukit Losong, Kuala
Terengganu, di bawah jagaan Lembaga Muzium Negeri Terengganu.

Kenapa ia penting? Kerana ia meletakkan satu titik tarikh yang boleh disentuh
pada peralihan besar dalam sejarah tulisan Melayu — daripada aksara berasaskan
India kepada aksara berasaskan Arab. Segala yang kemudiannya ditulis dalam Jawi,
daripada surat diraja hinggalah kepada [Kesultanan
Melaka](/malaysia/melaka-sultanate), berdiri di belakang tarikh itu.

Satu nota kejujuran: rujukan awam memberikan tahun penemuan yang berbeza-beza,
dan catatan tarikh pada batu itu sendiri telah lama menjadi bahan perbahasan
akademik. Yang boleh disahkan pada sumber rasmi ialah tapak penemuan di Kuala
Berang, tarikh 702 Hijrah (1303M) seperti direkodkan dalam dokumen pencalonan
UNESCO, dan penyenaraian Memory of the World pada 2009. Untuk rekod penemuan
yang terperinci, Muzium Negeri Terengganu ialah rujukan yang sepatutnya.

## Geografi dan pentadbiran

Terengganu terletak di Pantai Timur Semenanjung Malaysia, bersempadan dengan
Kelantan di utara dan barat laut serta Pahang di selatan dan barat daya. Jaluran
pantainya menganjur 225 kilometer dari Besut ke Kemaman.

Kuala Terengganu menerima taraf bandaraya pada **1 Januari 2008**, dengan
jenama "Bandaraya Warisan Pesisir Air". Pentadbiran tempatannya bermula sebagai
Lembaga Bandaran, menjadi Majlis Perbandaran pada 1979, sebelum naik taraf
menjadi Majlis Bandaraya.

Anggaran penduduk daerah DOSM bagi 2025:

| Daerah | Penduduk |
| --- | --- |
| Kuala Terengganu | 248,400 |
| Kemaman | 235,000 |
| Dungun | 169,900 |
| Besut | 167,500 |
| Kuala Nerus | 157,500 |
| Marang | 128,800 |
| Hulu Terengganu | 74,800 |
| Setiu | 64,900 |

Daripada 1,246,900 penduduk, DOSM menganggarkan 1,177,500 ialah Bumiputera
Melayu, 22,600 Cina, 3,400 Bumiputera lain, 2,000 India, dan 39,000 bukan
warganegara.

## Institusi diraja

Ketua Negeri Terengganu ialah Sultan Terengganu. Urusan rasmi baginda
dikendalikan oleh Pejabat Kebawah Duli Yang Maha Mulia Sultan Terengganu,
beralamat di Istana Syarqiyyah, Kuala Terengganu, yang menyelenggara portal
rasminya sendiri.

Kedudukan Raja-Raja Melayu dalam sistem persekutuan ditetapkan oleh
[Perlembagaan Persekutuan](/law/federal-constitution). Untuk gelaran penuh,
protokol dan pengumuman rasmi, portal Pejabat KDYMM Sultan Terengganu ialah
sumber sahih; halaman utamanya tidak menyenaraikan nama peribadi baginda, jadi
jangan bergantung pada sumber sekunder untuk gelaran.

## Ekonomi: minyak yang tidak muncul dalam KDNK negeri

Inilah bahagian yang paling kerap disalah baca.

KDNK Terengganu pada 2025 ialah **RM40,596.6 juta** pada harga malar 2015,
tumbuh 1.6 peratus. Itu 2.3 peratus daripada KDNK negara (RM1,737.0 bilion) dan
meletakkan Terengganu di kedudukan ke-12 daripada 16 negeri dan Wilayah
Persekutuan.

Pecahan mengikut sektor, 2025:

| Sektor | Nilai (RM juta) | Bahagian |
| --- | --- | --- |
| Perkhidmatan | 21,499.1 | 53.0% |
| Pembuatan | 14,456.8 | 35.6% |
| Pertanian | 3,053.2 | 7.5% |
| Pembinaan | 1,290.5 | 3.2% |
| Perlombongan dan kuari | 233.3 | 0.6% |

Perlombongan dan kuari hanya 0.6 peratus. Bagi "negeri minyak", angka itu
kelihatan mustahil — sehinggalah anda tahu bagaimana DOSM mengira.

Katalog data DOSM menjelaskan bahawa kategori **"Supra"** ialah kategori
tampungan bagi KDNK yang tidak boleh dikaitkan dengan sesuatu negeri, terutamanya
dalam sektor perlombongan dan kuari. Pada 2025, Supra bernilai **RM43,257.4
juta** — dan keseluruhannya perlombongan dan kuari. Nilai itu lebih besar
daripada seluruh KDNK Terengganu.

Dengan kata lain: pengeluaran petroleum luar pesisir tidak dibukukan sebagai
KDNK Terengganu. Yang dikira ialah aktiviti hiliran di darat — dan itu muncul
sebagai **pembuatan**, bukan perlombongan. Itulah sebabnya pembuatan menyumbang
lebih satu pertiga ekonomi negeri.

Aktiviti hiliran itu berpusat di Kertih, Kemaman. PETRONAS Gas Berhad
mengendalikan Loji Pemprosesan Gas Kertih dan Santong (Paka), serta Loji
Utiliti Kertih di dalam Kompleks Petrokimia Bersepadu Kertih. Rangkaian saluran
paip Peninsular Gas Utilisation bermula di Kertih: PGU I menghubungkan Kertih ke
Teluk Kalong sejauh 32 kilometer sejak 1983, dan rangkaian keseluruhannya kini
menganjur 2,675 kilometer. Latar belakang penuh rejim petroleum negara ada dalam
[PETRONAS dan sektor minyak dan gas](/economy/oil-gas-petronas).

## Kewangan negeri: dari mana datangnya wang

Ucapan Belanjawan Negeri Terengganu 2026 memberikan gambaran yang jelas.

- Perbelanjaan Mengurus: **RM1.938 bilion**, termasuk caruman RM450 juta kepada
  Kumpulan Wang Pembangunan
- Hasil janaan negeri: **RM288.59 juta** (RM85.36 juta Hasil Cukai, RM203.23
  juta Hasil Bukan Cukai)
- Terimaan Bukan Hasil: **RM1.709 bilion**
- Jumlah hasil: **RM1.998 bilion**, surplus tiga peratus

Perhatikan nisbahnya. Hasil yang dijana sendiri oleh negeri kira-kira 14 peratus
daripada jumlah hasil; selebihnya datang daripada Terimaan Bukan Hasil.

Rangka undang-undangnya ialah **Akta Pembangunan Petroleum 1974 (Akta 144)**,
yang diperkenan pada 30 Julai 1974 dan berkuat kuasa 1 Oktober 1974. Seksyen 2
meletakkan keseluruhan hak milik dan hak eksklusif meneroka serta mengeluarkan
petroleum, sama ada di darat atau luar pesisir Malaysia, pada sebuah perbadanan
— iaitu PETRONAS di bawah seksyen 3. Seksyen 4 memperuntukkan bahawa sebagai
balasan, perbadanan itu hendaklah membuat bayaran tunai kepada Kerajaan
Persekutuan dan Kerajaan mana-mana Negeri berkaitan mengikut jumlah yang
dipersetujui antara pihak-pihak berkenaan. Akta itu tidak menetapkan kadar
peratusan.

Bayaran berkaitan petroleum kepada Terengganu telah disalurkan sebagai **Wang
Ihsan**. Kenyataan Kementerian Kewangan pada 8 April 2024 melaporkan penyaluran
RM172.3 juta kepada Kerajaan Negeri Terengganu dan RM58.6 juta kepada Kelantan,
serta tambahan RM103.1 juta kepada Terengganu bagi obligasi kontraktor.
Kenyataan yang sama menyatakan bahawa Wang Ihsan bukan merupakan pemberian
Kerajaan Persekutuan yang termaktub dalam undang-undang.

## Ke arah mana ekonomi negeri dituju

Belanjawan 2026 menyenaraikan beberapa hala tuju yang boleh dijejaki secara
rasmi:

- Regasifikasi LNG Kemaman, dan rancangan pemilikan sebahagian kepentingan
  operasi dalam telaga minyak dan gas aktif di Semenanjung Malaysia
- Kajian kebolehlaksanaan loji hidrogen dan ammonia hijau, serta kilang baja
- Kawasan Perindustrian Halal Park Gong Badak Tambahan
- Pembesaran Pelabuhan Kemaman, laluan sisihan dari Stesen ECRL Chukai ke
  Pelabuhan Kemaman, dan pembangunan berorientasikan transit di kawasan stesen
  ECRL
- Tahun Melawat Terengganu 2027, dengan penubuhan sekretariat khas

Peruntukan Perbelanjaan Pembangunan 2026 memihak kepada sektor sosial (RM323.80
juta, 72.0 peratus), diikuti sektor ekonomi (RM92.84 juta, 20.6 peratus) dan
pentadbiran (RM33.37 juta, 7.4 peratus). Konteks makro kebangsaan ada dalam
[gambaran KDNK Malaysia](/economy/gdp-overview), dan sisi pelancongan dalam
[sektor pelancongan](/economy/tourism).

## Salah faham lazim

**"Terengganu antara negeri terkaya kerana minyak."** KDNK negerinya ke-12
daripada 16. Nilai tambah petroleum luar pesisir tidak diagihkan kepada negeri
dalam akaun KDNK negeri.

**"Royalti minyak lima peratus ditetapkan dalam Akta 144."** Akta 144 seksyen 4
menyebut bayaran tunai "sebagaimana yang dipersetujui antara pihak-pihak" —
tanpa kadar dalam statut.

**"Wang Ihsan sama dengan royalti."** Kementerian Kewangan menyatakan Wang Ihsan
bukan pemberian yang termaktub dalam undang-undang. Jangan gunakan kedua-dua
istilah secara bertukar ganti dalam kerja rasmi.

**"Terengganu ada tujuh daerah."** Portal negeri masih menyenaraikan tujuh;
DOSM melaporkan lapan, dengan Kuala Nerus. Sahkan mengikut tujuan penggunaan.

**"Batu Bersurat disimpan di Muzium Negara."** Ia berada di Muzium Negeri
Terengganu. Yang di Kuala Berang ialah memorial tapak penemuan.

## Apa seterusnya

Untuk data terkini, mulakan dengan OpenDOSM bagi KDNK dan penduduk peringkat
negeri — kedua-dua set data itu dikemas kini setiap tahun dan boleh dimuat turun
sebagai CSV. Untuk kewangan negeri, ucapan Belanjawan Negeri Terengganu
diterbitkan pada portal negeri setiap bulan November.

Jika minat anda pada sisi warisan, Memorial Batu Bersurat di Kuala Berang dan
Muzium Negeri Terengganu ialah dua perhentian yang berbeza dan kedua-duanya
berbaloi. Untuk kraf negeri Pantai Timur yang berkait rapat, lihat
[batik](/arts-culture/batik).

Untuk membandingkan struktur ekonomi negeri, [Sarawak](/states/sarawak)
menawarkan kontras yang paling berguna: di sana, perlombongan dan kuari memang
muncul dalam KDNK negeri, kerana sebahagian besar pengeluarannya boleh
diagihkan. [Johor](/states/johor) pula menunjukkan model ekonomi negeri yang
dipacu pembuatan dan sempadan.

## Sources

- Jadual KDNK Negeri Mengikut Sektor Ekonomi (harga malar 2015) — https://open.dosm.gov.my/data-catalogue/gdp_state_real_supply (Jabatan Perangkaan Malaysia (DOSM))
- Jadual Penduduk: Negeri — https://open.dosm.gov.my/ms-MY/data-catalogue/population_state (Jabatan Perangkaan Malaysia (DOSM))
- Geografi Negeri Terengganu — https://www.terengganu.gov.my/index.php/ms/kerajaan/mengenai-terengganu/geografi-negeri-terengganu (Portal Rasmi Kerajaan Negeri Terengganu)
- Ucapan Belanjawan Negeri Terengganu Tahun 2026 — https://tsis.terengganu.gov.my/wp-content/uploads/2025/11/Buku-Ucapan-Bajet-2026.pdf (Kerajaan Negeri Terengganu)
- Akta 144 — Akta Pembangunan Petroleum 1974 — https://lom.agc.gov.my/act-detail.php?act=144&lang=BM (Jabatan Peguam Negara (AGC), Laws of Malaysia)
- Kerajaan Persekutuan Salur Wang Ihsan Lebih RM230 Juta Kepada Terengganu Dan Kelantan — https://www.mof.gov.my/portal/ms/berita/akhbar/kerajaan-persekutuan-salur-wang-ihsan-lebih-rm230-juta-kepada-terengganu-dan-kelantan (Kementerian Kewangan Malaysia)
- Memorial Batu Bersurat — https://www.jmm.gov.my/en/node/5472 (Jabatan Muzium Malaysia)
- Batu Bersurat Terengganu (Inscribed Stone of Terengganu) — Memory of the World — https://www.unesco.org/en/memory-world/batu-bersurat-terengganu-inscribed-stone-terengganu (UNESCO)
- PETRONAS Gas Berhad — Our Presence — https://www.petronas.com/pgb/about-us/our-presence (PETRONAS Gas Berhad)
- Latar Belakang Majlis Bandaraya Kuala Terengganu — https://www.mbkt.gov.my/en/mbkt/profile/background (Majlis Bandaraya Kuala Terengganu)
- Pejabat Kebawah Duli Yang Maha Mulia Sultan Terengganu — https://www.istana.terengganu.gov.my/ (Pejabat KDYMM Sultan Terengganu)

---
Source of truth: https://github.com/negaraku-md/NegaraKu.md
License: CC BY-SA 4.0