Raja dan Yang di-Pertua Negeri: dua jenis ketua negeri di Malaysia

Malaysia mempunyai 13 negeri, tetapi hanya sembilan takhta. Empat negeri lagi diketuai oleh seseorang yang tidak duduk di atas takhta langsung — dia dilantik, berkhidmat untuk tempoh terhad, kemudian pulang sebagai rakyat biasa.

Itulah pembahagian asas yang sering dikelirukan: Raja yang mewarisi jawatan di sembilan negeri, dan Yang di-Pertua Negeri yang dilantik di empat negeri. Kedua-duanya ketua negeri berperlembagaan, tetapi Perlembagaan Persekutuan memberi mereka jalan masuk, tempoh, dan peranan yang berbeza.

Dua kategori, satu jadual

	Negeri beraja	Negeri tidak beraja
Bilangan	Sembilan	Empat
Negeri	Johor, Kedah, Kelantan, Pahang, Perak, Perlis, Selangor, Terengganu, Negeri Sembilan	Melaka, Pulau Pinang, Sabah, Sarawak
Gelaran ketua	Sultan / Raja / Yang di-Pertuan Besar	Yang di-Pertua Negeri
Cara memegang jawatan	Diwarisi menurut Perlembagaan dan adat negeri	Dilantik oleh Yang di-Pertuan Agong
Tempoh	Seumur hidup	Empat tahun (boleh disambung)
Ketua agama Islam negeri	Raja negeri berkenaan	Yang di-Pertuan Agong (Perkara 3(3))

Sembilan Raja, tiga gelaran

Perkara yang mengejutkan sesetengah orang: bukan semua Raja bergelar “Sultan”. Perlembagaan Persekutuan menggunakan istilah umum Raja (Ruler) untuk merangkumi tiga gelaran yang berbeza.

Gelaran	Negeri
Sultan	Johor, Kedah, Kelantan, Pahang, Perak, Selangor, Terengganu
Raja	Perlis
Yang di-Pertuan Besar	Negeri Sembilan

Gelaran berbeza kerana sejarah dan adat setiap negeri berbeza. Yang di-Pertuan Besar Negeri Sembilan tidak mewarisi takhta secara langsung; baginda dipilih oleh Undang Yang Empat menurut sistem Adat Perpatih — namun tetap seorang Raja pemerintah di sisi Perlembagaan.

Yang menyatukan ketiga-tiga gelaran ini ialah cara jawatan itu berpindah: diwarisi, bukan dilantik oleh mana-mana pihak persekutuan. Perkara 71 Perlembagaan Persekutuan menjamin hak seseorang Raja untuk mewarisi serta memegang kedudukan, hak dan keistimewaan Raja negeri itu. Sebarang pertikaian tentang hak untuk mewarisi ditentukan menurut Perlembagaan negeri berkenaan, bukan oleh Kerajaan Persekutuan.

Empat Yang di-Pertua Negeri, satu mekanisme

Melaka, Pulau Pinang, Sabah dan Sarawak tidak mempunyai Raja. Perkara 160(2) Perlembagaan Persekutuan mentakrifkan Yang di-Pertua Negeri sebagai Ketua Negeri bagi sesebuah negeri yang tidak mempunyai Raja. Dalam bahasa Inggeris, jawatan ini dirujuk sebagai Governor.

Mekanik jawatan itu terletak dalam seksyen 19A hingga 19D Jadual Kelapan Perlembagaan Persekutuan:

Peruntukan	Kesannya
19A(1)	Dilantik oleh Yang di-Pertuan Agong yang bertindak menurut budi bicaranya, tetapi selepas berunding dengan Ketua Menteri
19A(2)	Tempoh jawatan empat tahun; boleh meletak jawatan pada bila-bila masa; boleh dipecat oleh Yang di-Pertuan Agong susulan usul Dewan Undangan Negeri yang disokong undi tidak kurang dua pertiga jumlah ahli
19B(1)	Bukan warganegara, atau warganegara melalui naturalisasi atau pendaftaran, tidak boleh dilantik
19B(2)	Tidak boleh memegang jawatan berpendapatan dan tidak boleh melibatkan diri secara aktif dalam perusahaan perdagangan
19C	Perundangan negeri hendaklah memperuntukkan Senarai Sivil yang dipertanggungkan pada Kumpulan Wang Disatukan negeri dan tidak boleh dikurangkan sepanjang tempoh jawatan

Kerana jawatan ini dilantik, ia terbuka kepada individu terpilih — bukan waris sesebuah keluarga. Setelah tempoh empat tahun berakhir (atau disambung), pemegangnya kembali menjadi rakyat biasa.

Perbezaan yang benar-benar konkrit

Perbezaan gelaran itu membawa akibat perlembagaan yang nyata, bukan sekadar tatanama.

Ketua agama Islam negeri. Di negeri beraja, Raja ialah Ketua agama Islam bagi negerinya. Bagi empat negeri tidak beraja, Perkara 3(3) memperuntukkan bahawa Perlembagaan Melaka, Pulau Pinang, Sabah dan Sarawak hendaklah masing-masing memberikan Yang di-Pertuan Agong kedudukan sebagai Ketua agama Islam di negeri itu.

Keahlian Majlis Raja-Raja tidak sama tarafnya. Menurut laman rasmi Majlis Raja-Raja, Majlis terdiri daripada sembilan Raja dan empat Yang di-Pertua Negeri. Namun Jadual Kelima Perlembagaan Persekutuan mengecualikan Yang di-Pertua Negeri daripada prosiding berkaitan:

• pemilihan atau pemecatan Yang di-Pertuan Agong;
• pemilihan Timbalan Yang di-Pertuan Agong; dan
• perkara yang semata-mata berkaitan keistimewaan, kedudukan, kemuliaan dan darjat Raja-Raja atau perbuatan dan upacara agama.

Ertinya, hanya sembilan Raja yang memilih dan boleh memecat Yang di-Pertuan Agong — Ketua Utama Negara yang dipilih daripada kalangan mereka sendiri secara bergilir. Empat Yang di-Pertua Negeri hadir dalam Majlis untuk urusan lain, seperti perkenan undang-undang tertentu dan pelantikan ke Mahkamah Khas, tetapi tidak dalam pemilihan Agong.

Tempoh dan kesinambungan. Takhta seorang Raja kekal seumur hidup dan diwarisi. Jawatan Yang di-Pertua Negeri bertempoh empat tahun. Inilah sebabnya sejarah keempat-empat negeri itu mencatatkan beberapa orang Yang di-Pertua Negeri dalam satu jangka masa yang bagi negeri beraja hanya diisi oleh seorang Raja.

Apa yang sama antara kedua-duanya

Walaupun berbeza, kedua-dua Raja dan Yang di-Pertua Negeri berkongsi sifat asas yang sama sebagai ketua negeri berperlembagaan:

• Kedua-duanya ketua negeri, bukan ketua kerajaan. Ketua kerajaan negeri ialah Menteri Besar (di negeri beraja) atau Ketua Menteri (di negeri tidak beraja serta Pulau Pinang dan Melaka), yang memimpin Dewan Undangan Negeri.
• Kedua-duanya bertindak atas nasihat kerajaan negeri dalam kebanyakan hal, seperti model raja berperlembagaan.
• Kedua-duanya ahli Majlis Raja-Raja bagi kebanyakan urusan Majlis.
• Kedudukan, kedaulatan dan keistimewaan Raja-Raja dilindungi Perkara 181 Perlembagaan Persekutuan, yang mengekalkan kedaulatan serta hak prerogatif Raja-Raja Melayu sebagaimana sedia ada.

Salah faham lazim

“Ada Sultan Malaysia.” Tiada. Tiada seorang Sultan bagi seluruh Malaysia. Sembilan negeri mempunyai Raja masing-masing yang setaraf, dan Ketua Utama Negara ialah Yang di-Pertuan Agong yang dipilih bergilir daripada kalangan sembilan Raja itu.

“Yang di-Pertua Negeri sama seperti Sultan, cuma gelarannya lain.” Bukan sama. Jawatan Yang di-Pertua Negeri dilantik, bertempoh empat tahun, tidak diwarisi, bukan Ketua agama Islam negeri, dan tidak menyertai pemilihan Yang di-Pertuan Agong.

“Perlis dan Negeri Sembilan tiada Raja kerana gelarannya bukan Sultan.” Salah. Perlis (Raja) dan Negeri Sembilan (Yang di-Pertuan Besar) tergolong dalam sembilan negeri beraja; gelaran mereka sahaja yang berbeza, bukan status.

“Yang di-Pertua Negeri melantik Menteri Besar.” Di empat negeri tidak beraja, ketua kerajaan bergelar Ketua Menteri, bukan Menteri Besar. Gelaran Menteri Besar digunakan di negeri beraja.

Nota tentang skop

Artikel ini menerangkan struktur perlembagaan dan tatanama rasmi sahaja. Ia tidak membuat sebarang penilaian politik, tidak menyentuh mana-mana individu pemegang jawatan semasa, dan tidak mengulas sebarang pertikaian tafsiran yang sedang berlangsung. Untuk pemegang jawatan semasa, rujuk portal rasmi kerajaan negeri atau laman Majlis Raja-Raja. Artikel ini berstatus draf dan belum melalui semakan manusia.

Apa yang seterusnya

• Untuk teks sebenar seksyen 19A hingga 19D dan Perkara 3(3), 71, 160(2) dan 181, rujuk Perlembagaan Persekutuan dalam cetakan semula rasmi AGC.
• Untuk memahami bagaimana Yang di-Pertuan Agong dipilih daripada kalangan sembilan Raja, lihat Yang di-Pertuan Agong.
• Untuk contoh negeri tidak beraja secara terperinci, lihat Melaka dan Pulau Pinang.
• Untuk model ketua negeri beraja yang dipilih dan bukan diwarisi secara langsung, lihat Negeri Sembilan.