Kelantan: profil negeri Darul Naim, ekonomi dan kraf tangan

Ekonomi Malaysia biasanya diceritakan menerusi kilang. Kelantan ialah pengecualian yang paling jelas: pembuatan hanya menyumbang 4.7% daripada Keluaran Dalam Negeri Kasar negeri itu pada 2025 — bahagian terendah dalam kalangan 13 negeri — manakala pertanian menyumbang hampir satu perlima.

Angka itu, daripada set data KDNK mengikut negeri Jabatan Perangkaan Malaysia, menerangkan banyak perkara lain tentang negeri ini: taburan penduduknya, corak pekerjaannya, dan sebab warisan kraf serta persembahannya kekal terikat pada rangkaian isi rumah dan bukan pada industri berskala besar.

Fakta utama

Ibu negeri	Kota Bharu
Gelaran negeri	Kelantan Darul Naim
Keluasan	Kira-kira 15,040 km²
Penduduk (2025)	Kira-kira 1.91 juta
Ketua negeri	Sultan Kelantan
Pembahagian pentadbiran	10 jajahan dan 1 jajahan kecil (Lojing)
KDNK (2025)	RM29.8 bilion, harga malar 2015
Sektor terbesar	Perkhidmatan (71.8%), pertanian (19.8%)

Geografi dan pentadbiran

Kelantan terletak di timur laut Semenanjung Malaysia, bersempadan dengan Thailand di utara dan menghadap Laut China Selatan di timur laut, dengan keluasan kira-kira 15,040 kilometer persegi menurut Majlis Keselamatan Negara.

Namanya dikaitkan dengan dua penjelasan yang lazim disebut — perkataan bagi “kilat”, dan hutan pokok gelam (Melaleuca leucadendron). Motto negeri ialah “Berserah Kepada Tuhan”.

Pentadbiran negeri terbahagi kepada sepuluh jajahan: Kota Bharu, Bachok, Pasir Mas, Pasir Puteh, Tumpat, Tanah Merah, Machang, Kuala Krai, Gua Musang dan Jeli — ditambah Jajahan Kecil Lojing. Data penduduk peringkat daerah DOSM menyenaraikan kesebelas-belas unit ini secara berasingan.

Taburan penduduk sangat tidak sekata. Pada 2025, jajahan Kota Bharu menempatkan kira-kira 590,100 orang, diikuti Pasir Mas (242,700) dan Tumpat (191,200), manakala Jeli (58,200) dan Lojing (11,700) berada di hujung yang lain — sejajar dengan perbezaan antara dataran pantai yang padat dan kawasan pedalaman berbukit.

Kota Bharu

Kota Bharu ialah ibu negeri dan, menurut pihak berkuasa tempatannya, pusat utama pentadbiran, perdagangan, kewangan, kebudayaan dan pendidikan bagi seluruh negeri.

Kawasan pentadbiran bandar meliputi 115.64 kilometer persegi. Penempatan diraja diasaskan di sini pada 1844; taraf perbandaran diberikan pada 1936, disusun semula sebagai lembaga bandaran pada 1971, dan taraf majlis perbandaran semasa diberikan pada 1978. Pihak berkuasa tempatan dikenali secara rasmi sebagai Majlis Perbandaran Kota Bharu Bandar Raya Islam (MPKB-BRI).

Struktur ekonomi

KDNK Kelantan bernilai RM29.8 bilion pada 2025 mengikut harga malar 2015, tumbuh 4.1% berbanding RM28.6 bilion pada 2024.

Sektor	Bahagian daripada KDNK negeri (2025)
Perkhidmatan	71.8%
Pertanian	19.8%
Pembuatan	4.7%
Pembinaan	2.0%
Perlombongan dan pengkuarian	1.5%

Dua nombor dalam jadual itu adalah luar biasa jika dibandingkan dengan negeri lain. Bahagian pertanian sebanyak 19.8% ialah yang kedua tertinggi di Malaysia selepas Pahang (22.4%), jauh melebihi purata negeri-negeri perindustrian. Bahagian pembuatan sebanyak 4.7% pula ialah yang terendah dalam kalangan 13 negeri — bandingkan dengan Pulau Pinang (47.3%) atau Johor (28.0%).

Struktur ini juga kelihatan dalam data isi rumah. Pendapatan bulanan penengah isi rumah di Kelantan ialah RM4,083 pada 2024 (purata RM5,265), angka terendah dalam kalangan negeri dan wilayah persekutuan pada tahun tinjauan itu.

Untuk konteks kebangsaan tentang cara angka-angka ini dikira dan dibandingkan, lihat gambaran keseluruhan KDNK Malaysia.

Budaya, persembahan dan kraf tangan

Sumber kerajaan secara konsisten mengaitkan Kelantan dengan satu kelompok bentuk kraf dan persembahan tradisional: wau bulan, wayang kulit, ukiran kayu, kraf perak, batik dan tenunan songket.

Teater mak yong mempunyai pengiktirafan antarabangsa yang paling formal. UNESCO menyenaraikannya dalam Senarai Perwakilan Warisan Budaya Tidak Ketara Kemanusiaan pada 2008, selepas pengisytiharan pada 2005, dan menyifatkannya sebagai tradisi yang berasal dari kampung-kampung di Kelantan. UNESCO turut mencatatkan bahawa bentuk ini diwariskan sebahagian besarnya secara lisan dan menghadapi penurunan bilangan pelapis muda.

Kedudukan geografi negeri turut membentuk budaya kebendaannya. Kedekatan dengan Thailand telah mempengaruhi loghat, masakan dan pakaian tempatan — satu ciri yang disebut secara langsung dalam bahan penerangan kerajaan.

Kraf tangan di sini kekal sebagai aktiviti berasaskan bengkel dan isi rumah, bukan pengeluaran kilang. Itu satu sebab mengapa ia muncul dalam statistik sebagai sebahagian daripada perdagangan dan pelancongan — lihat sektor pelancongan Malaysia — dan bukan sebagai pembuatan.

Institusi negeri

Ketua negeri ialah Sultan Kelantan, salah seorang daripada raja-raja Melayu yang menganggotai Majlis Raja-Raja. Menurut Pejabat Penyimpan Mohor Besar Raja-Raja, Sultan yang memerintah ialah Kebawah Duli Yang Maha Mulia Sultan Muhammad V, yang naik takhta pada 13 September 2010.

Kuasa eksekutif harian dijalankan oleh kerajaan negeri yang diketuai seorang Menteri Besar bersama Ahli-Ahli Majlis Mesyuarat Kerajaan, dengan sebuah Dewan Undangan Negeri sebagai badan perundangan negeri. Pentadbiran tanah dan hal ehwal jajahan diuruskan melalui Pejabat Tanah dan Jajahan di setiap jajahan. Kelantan turut diwakili di Parlimen Persekutuan — lihat struktur Parlimen Malaysia.

Salah faham yang biasa

“Kelantan tidak mempunyai sejarah bandar yang panjang.” Kawasan ini merupakan antara bahagian tertua yang didiami di Semenanjung Malaysia, dan tapak-tapak arkeologi di sekitarnya berkait dengan rangkaian politi awal seperti Langkasuka.

“Jumlah penduduk Kota Bharu ialah jumlah penduduk bandar.” Dua angka yang berbeza sering dicampur aduk: kawasan pentadbiran MPKB-BRI seluas 115.64 km², dan jajahan Kota Bharu yang jauh lebih luas dengan kira-kira 590,100 penduduk pada 2025.

“Ekonomi negeri ialah pertanian semata-mata.” Pertanian memang besar mengikut piawaian Malaysia, tetapi perkhidmatan tetap dua pertiga lebih daripada ekonomi negeri pada 71.8%.

“Angka KDNK negeri boleh dibandingkan terus dengan angka nominal.” Siri negeri yang digunakan di sini adalah pada harga malar 2015. Membandingkannya dengan nilai nominal akan memberikan gambaran yang salah.

Apa seterusnya

Semak angka terkini di katalog data OpenDOSM sebelum memetik mana-mana nombor di sini — siri negeri disemak semula setiap tahun. Untuk hal ehwal pentadbiran, perkhidmatan dan pengumuman rasmi negeri, rujuk Portal Rasmi Kerajaan Negeri Kelantan.

Artikel ini kekal sebagai draf sehingga penyemak manusia mengesahkan item yang disenaraikan di bawah “verification needed”.