Mengapa Malaysia Menjadi Negara Majoriti Bandar dalam Satu Generasi

Tiga daripada empat rakyat Malaysia kini tinggal di tempat yang digelar “bandar” oleh DOSM

Pada tahun 1970, kebanyakan rakyat Malaysia tinggal di luar bandar. Menjelang Banci 2020, kadar pembandaran mencapai 75.1% — bermakna kira-kira tiga daripada empat orang tinggal di kawasan yang diklasifikasikan sebagai bandar oleh agensi statistik kebangsaan Malaysia, meningkat daripada 70.9% sedekad sebelumnya dan hanya 28.4% pada 1970 (DOSM, laporan pelancaran; BERNAMA, memetik Ketua Perangkawan Malaysia).

Angka tunggal itu sentiasa dipetik. Apa yang hampir tidak pernah dijelaskan ialah apa sebenarnya makna “bandar” apabila digunakan oleh Jabatan Perangkaan Malaysia (DOSM) — dan definisi itulah kunci untuk memahami baik betapa pantas peralihan ini berlaku mahupun di mana ia berlaku.

Sekilas pandang

Metrik	2020	2010
Kadar pembandaran kebangsaan	75.1%	70.9%
Populasi bandar	24.3 juta	19.5 juta
Peratusan populasi luar bandar	24.9%	29.1%
Isi rumah bandar	6.3 juta (76.6%)	—
Isi rumah luar bandar	1.9 juta (23.4%)	—

Sumber: DOSM, Penemuan Utama Banci Penduduk dan Perumahan Malaysia 2020 — Bandar dan Luar Bandar.

Bagaimana DOSM menentukan sama ada sesuatu tempat itu “bandar”

Inilah bahagian yang paling kerap diabaikan oleh liputan media, dan ia mengubah cara anda sepatutnya membaca setiap statistik bandar lain di Malaysia.

Sesuatu kawasan dikira sebagai bandar di bawah metodologi Banci 2020 jika ia memenuhi salah satu daripada dua ujian (DOSM, Nota Teknikal HIS & BA 2022, §7):

1. Ujian kawasan diwartakan + kawasan terbina. Sesuatu kawasan diwartakan (bandar, bandar raya atau sempadan pihak berkuasa tempatan yang diisytiharkan secara rasmi) ditambah kawasan terbina yang bersempadan dengannya mempunyai jumlah populasi 10,000 orang atau lebih. “Kawasan terbina” pula ditakrifkan melalui pekerjaan: kawasan bersebelahan di mana sekurang-kurangnya 60% penduduk berumur 15 tahun ke atas bekerja di luar sektor pertanian.
2. Ujian kawasan pembangunan khas. Kawasan pembangunan yang tidak diwartakan tetapi terpisah secara fizikal daripada mana-mana kawasan diwartakan atau kawasan terbina lebih daripada lima kilometer masih boleh dikira sebagai bandar jika ia sendiri mempunyai sekurang-kurangnya 10,000 orang dan memenuhi ambang 60% bukan pertanian yang sama.

Mana-mana kawasan lain — bandar diwartakan dengan penduduk kurang daripada 10,000 orang, atau tanah yang langsung tidak diwartakan — dikelaskan sebagai luar bandar.

DOSM turut menjalankan sistem strata empat peringkat yang lebih terperinci untuk tujuan persampelan, yang menjelaskan mengapa anda kadangkala akan melihat “Bandar besar” atau “Bandar kecil” dalam penerbitan Bahasa Malaysia:

Strata	Ambang populasi
Metropolitan	75,000 ke atas
Bandar besar	10,000 – 74,999
Bandar kecil	1,000 – 9,999
Luar bandar	Selain daripada itu

Bagi angka pembandaran utama, Bandar = Metropolitan + Bandar besar; selain itu, termasuk pekan-pekan kecil berpenduduk beberapa ribu orang, dimasukkan ke dalam “luar bandar.”

Dua perkara berikut mudah terlepas pandang:

• “Bandar” ialah ujian kepadatan populasi, bukan ujian “kelihatan seperti bandar raya.” Sebuah pekan daerah berpenduduk 12,000 orang dengan pasar basah dan beberapa rumah kedai adalah bandar mengikut definisi yang sama seperti Petaling Jaya.
• Peta “Malaysia bandar” dilukis semula pada setiap banci. Nota DOSM sendiri menyatakan kawasan bandar yang dikenal pasti pada 2010 dan 2020 “mungkin tidak semestinya merujuk kepada lokasi yang sama,” kerana tempat-tempat melintasi garis populasi 10,000 atau garis 60% bukan pertanian semasa ia membangun. Sebahagian daripada lonjakan 2010 ke 2020 adalah kehidupan bandar yang benar-benar baharu; sebahagiannya lagi adalah tempat yang senyap-senyap melintasi ambang tersebut tanpa banyak berubah di lapangan.

Mengapa peralihan ini berlaku begitu pantas

Pembandaran Malaysia tidak berlaku secara sekata — ia mengikuti dua daya yang saling bertindih.

Perubahan struktur ekonomi. Apabila mata pencarian luar bandar berasaskan ladang dan perlombongan beralih kepada pekerjaan perkilangan, perkhidmatan dan kerajaan yang tertumpu di sekitar bandar raya, ujian 60% bukan pertanian dalam definisi DOSM sendiri secara mekanikal menarik lebih banyak tempat melepasi garis bandar. Pembandaran di sini sama banyak mengukur apa yang dilakukan orang untuk mencari nafkah seperti mengukur di mana mereka tinggal.

Kesan sempadan dan pengelasan semula. Oleh sebab sempadan diwartakan berkembang dan kawasan pihak berkuasa tempatan baharu diisytiharkan dari semasa ke semasa, sebahagian daripada peningkatan populasi “bandar” yang direkodkan mencerminkan pekan yang diserap secara rasmi ke dalam sempadan pentadbiran bandar, bukannya penghijrahan baharu.

Tumpuan di sekitar satu teras metropolitan. Berbeza dengan sesetengah negara di mana pembandaran tersebar merentasi beberapa bandar raya serantau, pertumbuhan Malaysia tertumpu secara tidak seimbang kepada satu konurbasi — Kuala Lumpur dan daerah-daerah Selangor sekelilingnya, yang biasa disebut Lembah Klang.

Lembah Klang melakukan sebahagian besar kerja berat itu

Lihat di mana penduduk sebenarnya berada, bukan sekadar peratusan. Pada Banci 2020, empat daerah bersebelahan memegang (DOSM, laporan Daerah Pentadbiran):

Kawasan	Populasi (2020)
W.P. Kuala Lumpur	1,982,112
Petaling, Selangor	2,298,130
Ulu Langat, Selangor	1,400,461
Klang, Selangor	1,088,942
Jumlah kecil, empat daerah	6,769,645
Malaysia, jumlah keseluruhan	32.4 juta

Empat daerah itu sahaja — satu sudut kecil peta — merangkumi lebih daripada satu perlima daripada keseluruhan populasi negara. Tambah daerah-daerah berjiran Gombak dan Sepang, yang turut menjadi sebahagian daripada konurbasi Lembah Klang yang terbina, dan jumlahnya terus meningkat.

Selangor secara keseluruhan kini menjadi negeri paling padat penduduk di Malaysia, dengan 6,994,423 orang pada Banci 2020 — sedikit lebih daripada satu perlima jumlah kebangsaan — dan, pada 95.8% bandar, ia hampir sama dibandarkan seperti kedua-dua wilayah persekutuan yang sepenuhnya bandar, iaitu Kuala Lumpur dan Putrajaya.

Di penghujung skala yang lain, Kelantan (44.1% bandar), Pahang (52.8%) dan Perlis (53.8%) kekal sebagai negeri paling kurang dibandarkan — peringatan bahawa “75.1% bandar” adalah purata kebangsaan yang duduk di atas jurang serantau yang sangat besar.

Penghijrahan dalaman bukan seperti yang disangka kebanyakan orang

Gambaran naluri tentang pembandaran ialah orang mengalir keluar dari kampung ke ibu kota. Corak itu sebahagian besarnya sudah berlalu.

Laporan Kaji Selidik Penghijrahan, Malaysia, 2024 DOSM — meliputi pergerakan dalaman dalam tempoh 2023–2024 — memecahkan penghijrahan dalam-negeri (pergerakan yang kekal dalam negeri yang sama) mengikut asal dan destinasi strata:

Jenis pergerakan dalam-negeri	Peratusan 2024
Bandar → Bandar	84.6%
Luar Bandar → Luar Bandar	7.6%
Bandar → Luar Bandar	7.2%
Luar Bandar → Bandar	0.6%

Penghijrahan luar bandar ke bandar — pergerakan yang membina bandar-bandar Malaysia pada abad ke-20 — kini hampir tidak bererti dalam aliran dalam- negeri bagi mereka yang berpindah pada tahun tertentu. Majoriti besar penghijrah sudah pun menjadi penduduk bandar yang berpindah ke kawasan bandar lain, biasanya atas sebab perumahan, pekerjaan atau keluarga. Johor mencatatkan bahagian penghijrah dalaman tertinggi pada 2024 (70.3%), diikuti oleh Selangor (69.5%) dan Sabah (68.7%).

Implikasi praktikalnya: sebaik sahaja sesebuah negara melintasi kira-kira tiga suku bandar, populasi luar bandar yang tinggal bukan lagi kolam besar yang belum digunakan yang memberi makan kepada pertumbuhan bandar masa depan. Kebanyakan perubahan bandar selanjutnya kini datang daripada pertambahan semula jadi, pengelasan semula sempadan, dan pergerakan bandar-ke-bandar — bukannya kampung yang kosong.

Apa yang berubah di lapangan akibat pembandaran

Banci 2020 turut merekodkan perbezaan demografi yang mengikuti pembahagian ini:

• Saiz isi rumah. Purata isi rumah persendirian luar bandar ialah 4.2 orang; isi rumah bandar purata 3.9.
• Malaysia luar bandar lebih tua, tetapi Malaysia bandar semakin tua dengan lebih pantas. 7.3% populasi luar bandar berumur 65 tahun ke atas (2010: 6.2%), berbanding 6.6% populasi bandar (2010: 4.6%). Kawasan luar bandar melintasi ambang “penuaan” terlebih dahulu — pekerja muda berpindah untuk pekerjaan bandar, meninggalkan populasi baki yang lebih tua — tetapi bahagian 65+ bandar meningkat sebanyak dua mata peratusan dalam dekad itu, hampir dua kali ganda peningkatan luar bandar, jadi jurang itu semakin mengecil.

Kesilapan biasa

• Menganggap “bandar” sebagai sinonim untuk “bandar raya besar.” Mengikut ujian DOSM sendiri, sebuah pekan berpenduduk 10,000 orang layak sama seperti Kuala Lumpur. Jangan baca “populasi bandar” sebagai “populasi yang tinggal di bandar-bandar raya besar.”
• Menganggap kadar pembandaran mengukur penghijrahan dalaman yang sedang berlaku. Ia adalah gambaran seketika tentang di mana penduduk kini tinggal, dibina sebahagiannya daripada sempadan yang dikelaskan semula — bukan pengukur langsung pergerakan kampung-ke-bandar, yang kini merangkumi bahagian yang tidak bererti daripada pergerakan dalam-negeri.
• Membandingkan kawasan bandar 2020 dengan kawasan bandar 2010 seolah-olah ia tempat yang sama. DOSM secara jelas menyatakan geografi asas berubah antara banci apabila tempat-tempat melintasi ambang populasi dan pekerjaan.
• Membaca angka kebangsaan 75.1% sebagai tersebar sekata. Ia menyembunyikan julat daripada 100% (Kuala Lumpur, Putrajaya) kepada 44.1% (Kelantan).

Apa yang seterusnya

• Untuk butiran peringkat daerah di sebalik angka Lembah Klang: Kuala Lumpur dan Selangor
• Untuk cara pasaran buruh yang disertai pekerja-pekerja ini diukur: Kadar Pengangguran Malaysia dan Tenaga Buruh di Sebaliknya
• Untuk cara pembahagian bandar/luar bandar membentuk lokasi perniagaan ditubuhkan: Memilih Lokasi Perniagaan di Malaysia
• Sumber utama: Banci Penduduk dan Perumahan DOSM 2020 — Bandar dan Luar Bandar