Topik ini tergolong dalam kategori sensitif dan dibentangkan secara deskriptif dan neutral sahaja.
Di Malaysia, parti politik didaftarkan sebagai pertubuhan di bawah Akta Pertubuhan 1966 (Akta 832) oleh Pendaftar Pertubuhan (Registrar of Societies, ROS). Akta itu mentakrifkan parti politik sebagai pertubuhan yang tujuan atau kaedahnya memperuntukkan penyertaan, melalui calon-calonnya, dalam pilihan raya ke Dewan Rakyat, Dewan Undangan Negeri atau pihak berkuasa tempatan. Parti-parti lazimnya bertanding dalam gabungan (coalition) seperti Barisan Nasional (BN), Pakatan Harapan (PH), Perikatan Nasional (PN) dan Gabungan Parti Sarawak (GPS). Kerajaan dibentuk apabila seseorang ahli Dewan Rakyat mendapat kepercayaan majoriti ahli Dewan itu di bawah Perkara 43(2)(a) Perlembagaan Persekutuan. Selepas Pilihan Raya Umum Ke-15 (2022) menghasilkan Parlimen tergantung, sebuah kerajaan perpaduan yang menggabungkan beberapa gabungan dibentuk, dan Anwar Ibrahim dilantik sebagai Perdana Menteri ke-10 pada 24 November 2022.
- Parti politik didaftarkan sebagai pertubuhan di bawah Akta Pertubuhan 1966 (Akta 832) oleh Pendaftar Pertubuhan (ROS), bukan di bawah undang-undang parti yang berasingan
- Akta Pertubuhan 1966 mentakrifkan 'parti politik' sebagai pertubuhan yang tujuan atau kaedahnya memperuntukkan penyertaan, melalui calonnya, dalam pilihan raya ke Dewan Rakyat, Dewan Undangan Negeri atau pihak berkuasa tempatan
- Kerangka pendaftaran pertubuhan meliputi permohonan pendaftaran, keputusan mendaftar atau menolak pendaftaran, pengeluaran perakuan pendaftaran, serta pembatalan dan penggantungan pendaftaran
- Gabungan (coalition) ialah pengelompokan beberapa parti yang bertanding bersama; ia sendiri boleh didaftarkan sebagai pertubuhan
- Perkara 43(2)(a) Perlembagaan Persekutuan: Yang di-Pertuan Agong melantik sebagai Perdana Menteri seorang ahli Dewan Rakyat yang pada hemat Baginda mungkin mendapat kepercayaan majoriti ahli Dewan itu
- PRU15 (2022) menghasilkan Parlimen tergantung — tiada gabungan mencapai ambang majoriti 112 daripada 222 kerusi Dewan Rakyat — dan sebuah kerajaan perpaduan dibentuk
Untuk siapa: Pelajar, penyelidik, wartawan dan pembaca umum yang mahu memahami secara deskriptif dan saksama bagaimana parti politik didaftarkan di Malaysia, apakah gabungan-gabungan utama, dan bagaimana kerajaan terbentuk daripada keputusan pilihan raya.
Dalam halaman ini
Di Malaysia, sebuah parti politik tidak bermula di dalam Parlimen atau di atas pentas kempen. Ia bermula dengan satu borang di kaunter Pendaftar Pertubuhan — kerana dari segi undang-undang, sebuah parti ialah sejenis pertubuhan, sama seperti sebuah kelab atau persatuan.
Halaman ini menerangkan tiga perkara secara deskriptif dan saksama: bagaimana parti didaftarkan, apakah gabungan-gabungan utama, dan bagaimana keputusan pilihan raya bertukar menjadi sebuah kerajaan. Ia tidak menyokong mana-mana parti atau gabungan, dan tidak menilai dasar sesiapa.
Sepintas lalu
| Pendaftaran parti | Sebagai pertubuhan di bawah Akta Pertubuhan 1966 (Akta 832) |
| Pihak berkuasa | Pendaftar Pertubuhan (Registrar of Societies, ROS) |
| Takrif “parti politik” | Ditakrifkan dalam bahagian tafsiran Akta Pertubuhan 1966 |
| Aliran pendaftaran | Permohonan → keputusan mendaftar atau menolak → perakuan pendaftaran |
| Pembentukan kerajaan | Perkara 43(2)(a) Perlembagaan Persekutuan |
| Ambang majoriti Dewan Rakyat | 112 daripada 222 kerusi |
| Selepas PRU15 (2022) | Parlimen tergantung → kerajaan perpaduan |
Bagaimana sesebuah parti didaftarkan?
Malaysia tidak mempunyai satu “akta parti politik” yang berasingan. Sebaliknya, parti didaftarkan di bawah Akta Pertubuhan 1966 — satu Akta yang tajuk panjangnya menyatakan ia “berkaitan dengan pendaftaran pertubuhan”. Versi semasa ialah Akta 832 (Disemak 2021), yang diterbitkan pada 15 November 2021 dan mula berkuat kuasa pada 1 Disember 2021.
Akta itu memberikan parti politik takrif yang khusus. Dalam bahagian tafsirannya, “parti politik” ditakrifkan sebagai mana-mana pertubuhan yang tujuan atau kaedahnya memperuntukkan penyertaan pertubuhan itu, melalui calon-calonnya, dalam pilihan raya ke Dewan Rakyat, Dewan Undangan Negeri atau mana-mana pihak berkuasa tempatan. Dengan kata lain, apa yang menjadikan sesebuah pertubuhan itu “parti politik” di sisi undang-undang bukanlah namanya, tetapi hasratnya untuk meletakkan calon dalam pilihan raya.
Pendaftaran itu sendiri mengikut aliran yang sama seperti mana-mana pertubuhan lain:
- Permohonan. Sesebuah pertubuhan memohon didaftarkan kepada Pendaftar Pertubuhan, berserta perlembagaan atau peraturannya.
- Pendaftaran atau penolakan. Pendaftar boleh mendaftarkan pertubuhan itu atau menolak pendaftaran atas alasan yang diperuntukkan dalam Akta.
- Perakuan pendaftaran. Pertubuhan yang berjaya menerima perakuan pendaftaran.
Sebaik berdaftar, sesebuah pertubuhan mesti bertindak selaras dengan perlembagaannya sendiri. Akta juga memperuntukkan pembatalan dan penggantungan pendaftaran dalam keadaan tertentu. Badan yang mentadbir semua proses ini ialah Jabatan Pendaftaran Pertubuhan Malaysia, yang lebih dikenali sebagai Pendaftar Pertubuhan (ROS).
Kerangka ini bermakna dua perkara yang sering dikelirukan sebenarnya berasingan: pendaftaran parti dikawal oleh Akta Pertubuhan 1966 dan diuruskan oleh ROS, manakala penjalanan pilihan raya — pencalonan, pengundian dan pengiraan undi — dikawal oleh Perlembagaan dan undang-undang pilihan raya serta diuruskan oleh Suruhanjaya Pilihan Raya (SPR). Dua badan, dua peranan.
Apakah gabungan (coalition), dan bagaimana ia berbeza daripada parti?
Kebanyakan parti tidak bertanding bersendirian. Mereka berhimpun dalam gabungan — pengelompokan beberapa parti yang bersetuju bertanding bersama, lazimnya di bawah satu logo pilihan raya yang dikongsi dan dengan pengagihan kerusi yang dipersetujui supaya calon mereka tidak bertembung antara satu sama lain.
Perbezaannya boleh diringkaskan begini:
- Parti mempunyai keahlian, perlembagaan dan kepimpinannya sendiri, dan didaftarkan secara berasingan.
- Gabungan ialah perjanjian kerjasama antara parti-parti komponen. Ia juga boleh didaftarkan sebagai pertubuhan di bawah Akta yang sama, tetapi parti komponennya kekal sebagai entiti berasingan.
Seorang calon lazimnya ahli sesebuah parti komponen, tetapi bertanding di bawah logo gabungan.
Siapakah gabungan utama hari ini?
Landskap gabungan berubah dari semasa ke semasa apabila parti menyertai atau meninggalkan sesebuah blok. Setakat rujukan halaman ini, gabungan persekutuan yang utama termasuk yang berikut. Senarai parti komponen di bawah adalah ringkas dan bukan menyeluruh.
| Gabungan | Antara parti komponen | Catatan ringkas |
|---|---|---|
| Barisan Nasional (BN) | UMNO, MCA, MIC | Salah satu gabungan persekutuan yang telah lama tertubuh |
| Pakatan Harapan (PH) | PKR, DAP, Amanah | Blok yang memperoleh kerusi terbanyak dalam PRU15 (2022) |
| Perikatan Nasional (PN) | Bersatu, PAS, Gerakan | Gabungan yang bertanding dalam PRU15 (2022) |
| Gabungan Parti Sarawak (GPS) | Diterajui PBB, bersama parti-parti lain | Gabungan berpangkalan di Sarawak |
| Gabungan Rakyat Sabah (GRS) | Parti-parti berpangkalan di Sabah | Gabungan berpangkalan di Sabah |
Terdapat juga parti yang bertanding di luar gabungan besar ini, termasuk parti serantau seperti Warisan di Sabah dan parti lain yang bertanding secara bebas atau dalam pakatan yang lebih kecil.
Bagaimana keputusan mengundi bertukar menjadi kerajaan?
Pengundi memilih ahli bagi bahagian pilihan raya mereka; ahli-ahli itu kemudian menentukan siapa yang memerintah. Perkara 43(2)(a) Perlembagaan Persekutuan memperuntukkan bahawa Yang di-Pertuan Agong melantik sebagai Perdana Menteri seorang ahli Dewan Rakyat yang “pada hemat Baginda mungkin mendapat kepercayaan majoriti ahli Dewan itu”.
Kuncinya ialah frasa kepercayaan majoriti. Kerana Dewan Rakyat mempunyai 222 kerusi, majoriti mudah bermaksud sekurang-kurangnya 112 kerusi. Apabila satu gabungan memenangi 112 kerusi atau lebih, laluan pembentukan kerajaan biasanya jelas. Apabila tiada gabungan mencapai ambang itu — keadaan yang disebut Parlimen tergantung — beberapa gabungan boleh berunding untuk membentuk majoriti bersama.
Apa yang berlaku selepas PRU15 2022?
Pilihan Raya Umum Ke-15 diadakan pada 19 November 2022 dan menghasilkan Parlimen tergantung: tiada satu gabungan mencapai 112 kerusi. Mengikut papan keputusan rasmi yang dipaparkan oleh MalaysiaNow, Pakatan Harapan memperoleh blok terbesar dengan 81 kerusi, diikuti Perikatan Nasional (74), Barisan Nasional (30), Gabungan Parti Sarawak (23), Gabungan Rakyat Sabah (6), dan beberapa parti lain. (Pada peringkat awal, angka tepat dilaporkan dengan sedikit variasi kerana beberapa kerusi ditangguhkan dan dikira kemudian — lihat nota pengesahan.)
Kerana tiada blok tunggal boleh memerintah sendirian, proses beralih kepada perundingan. Yang di-Pertuan Agong, Al-Sultan Abdullah, berunding dengan Raja-Raja Melayu dan menyeru pembentukan sebuah kerajaan perpaduan yang menggabungkan lebih daripada satu blok. Pada 24 November 2022, Anwar Ibrahim dilantik sebagai Perdana Menteri ke-10 Malaysia di bawah Perkara 40(2)(a) dan 43(2)(a) Perlembagaan, mengetuai kerajaan perpaduan yang menghimpunkan Pakatan Harapan bersama Barisan Nasional, Gabungan Parti Sarawak, Gabungan Rakyat Sabah dan beberapa pihak lain.
Susunan ini menggambarkan satu ciri sistem Malaysia: kerana Perdana Menteri dilantik berdasarkan kepercayaan Dewan Rakyat dan bukan melalui undi langsung, gabungan yang memerintah boleh terbentuk selepas hari mengundi, melalui persetujuan antara parti dan gabungan.
Kesilapan lazim
“Pengundi mengundi Perdana Menteri secara langsung.” Tidak. Pengundi memilih ahli bagi bahagian pilihan raya mereka sahaja; Perkara 43(2)(a) menyerahkan pelantikan Perdana Menteri kepada Yang di-Pertuan Agong berdasarkan kepercayaan majoriti Dewan Rakyat.
“Parti dan gabungan adalah benda yang sama.” Parti ialah pertubuhan tunggal dengan keahliannya sendiri; gabungan ialah kerjasama antara beberapa parti yang bertanding bersama.
“Malaysia mempunyai akta parti politik yang berasingan.” Parti didaftarkan sebagai pertubuhan di bawah Akta Pertubuhan 1966, bukan di bawah akta parti yang khusus.
“Gabungan yang memerintah mesti gabungan yang menang paling banyak kerusi.” Yang menentukan ialah kepercayaan majoriti Dewan Rakyat. Beberapa gabungan boleh bergabung untuk membentuk majoriti walaupun tiada satu daripadanya menang secara bersendirian.
Apa yang seterusnya
Untuk memahami bagaimana undi dikira dan siapa yang layak mengundi, baca Bagaimana Pilihan Raya Malaysia Berfungsi dan Suruhanjaya Pilihan Raya. Untuk peranan Yang di-Pertuan Agong dalam pelantikan Perdana Menteri, rujuk Yang di-Pertuan Agong, dan untuk dewan yang diisi oleh calon-calon parti, baca Dewan Rakyat.
Untuk mengesahkan peruntukan pendaftaran di halaman ini, rujuk teks Akta Pertubuhan 1966 (Akta 832) di portal Jabatan Peguam Negara lom.agc.gov.my, dan sahkan angka kerusi rasmi PRU15 terhadap keputusan rasmi Suruhanjaya Pilihan Raya.
Di bawah undang-undang apakah parti politik didaftarkan di Malaysia?
Parti politik didaftarkan sebagai pertubuhan (society) di bawah Akta Pertubuhan 1966 (Akta 832, disemak 2021) oleh Pendaftar Pertubuhan (Registrar of Societies, ROS). Malaysia tidak mempunyai satu akta parti politik yang berasingan; sebaliknya parti diperlakukan sebagai satu kategori pertubuhan. Akta itu mentakrifkan 'parti politik' sebagai pertubuhan yang tujuan atau kaedahnya memperuntukkan penyertaan, melalui calonnya, dalam pilihan raya.
Apakah perbezaan antara parti dan gabungan (coalition)?
Parti ialah satu pertubuhan berdaftar yang mempunyai keahlian, perlembagaan dan pemimpinnya sendiri. Gabungan pula ialah pengelompokan beberapa parti yang bersetuju bertanding bersama, lazimnya menggunakan satu logo pilihan raya yang sama dan mengagihkan kerusi antara parti komponen. Gabungan seperti Barisan Nasional atau Pakatan Harapan sendiri boleh didaftarkan sebagai pertubuhan di bawah Akta yang sama.
Bagaimana kerajaan dibentuk jika tiada gabungan menang majoriti?
Perkara 43(2)(a) Perlembagaan Persekutuan menetapkan bahawa Yang di-Pertuan Agong melantik sebagai Perdana Menteri seorang ahli Dewan Rakyat yang pada hemat Baginda mungkin mendapat kepercayaan majoriti ahli Dewan itu. Apabila tiada satu gabungan mencapai 112 daripada 222 kerusi — keadaan yang disebut Parlimen tergantung — beberapa gabungan boleh bekerjasama untuk membentuk majoriti. Inilah yang berlaku selepas PRU15 2022, apabila sebuah kerajaan perpaduan dibentuk.
Apakah maksud 'kerajaan perpaduan' selepas PRU15?
Ia merujuk kerajaan persekutuan yang dibentuk selepas PRU15 2022 dengan gabungan lebih daripada satu blok politik yang sebelum itu bertanding secara berasingan. Selepas keputusan menghasilkan Parlimen tergantung, Yang di-Pertuan Agong menyeru pembentukan kerajaan perpaduan, dan Anwar Ibrahim dilantik sebagai Perdana Menteri ke-10 pada 24 November 2022 di bawah Perkara 40(2)(a) dan 43(2)(a) Perlembagaan.
Perkara berikut sengaja tidak dinyatakan atau diterangkan secara umum sahaja sehingga disahkan oleh pakar bidang:
- Nombor seksyen khusus dalam badan halaman ini (takrif 'parti politik'; permohonan pendaftaran; pendaftaran dan penolakan; perakuan pendaftaran; pembatalan dan penggantungan) disemak terhadap teks Akta Pertubuhan 1966 yang diterbitkan oleh ICNL. Sahkan nombor seksyen tersebut terhadap teks warta rasmi Akta 832 (Disemak 2021) di portal Jabatan Peguam Negara, kerana sesuatu penyemakan undang-undang boleh menomborkan semula peruntukan.
- Bilangan kerusi setiap gabungan dalam PRU15 dilaporkan dengan sedikit variasi antara sumber pada peringkat awal (contohnya Pakatan Harapan pernah dilaporkan 81 atau 82 kerusi) kerana beberapa kerusi ditangguhkan dan dikira kemudian. Angka yang dipaparkan di sini (PH 81) sepadan dengan papan keputusan rasmi MalaysiaNow; sahkan angka muktamad terhadap keputusan rasmi Suruhanjaya Pilihan Raya (SPR).
- Komposisi parti komponen bagi setiap gabungan berubah dari semasa ke semasa. Sahkan senarai komponen semasa terhadap pengumuman rasmi gabungan berkenaan dan daftar Pendaftar Pertubuhan.
- Jabatan Pendaftaran Pertubuhan Malaysia (ROS) beroperasi di bawah kementerian yang bertanggungjawab bagi pertubuhan; sahkan kementerian penaung semasa terhadap laman rasmi ros.gov.my.
- Tempoh sejarah setiap gabungan memerintah dan tahun penubuhan (contohnya bila Barisan Nasional memerintah di peringkat persekutuan, dan bila Perikatan Nasional ditubuhkan) tidak dinyatakan sebagai tarikh keras dalam halaman ini kerana tiada sumber utama disemak untuknya dalam pusingan ini. Tambah tarikh bersumber jika perlu.
Sumber
- Societies Act 1966 (Act 832) (Revised — 2021) — Jabatan Peguam Negara Malaysia (Attorney General's Chambers)
- Societies Act 1966 (Malaysia) — full text (long title and arrangement of sections) — International Center for Not-for-Profit Law (ICNL)
- Anwar Ibrahim sworn in as 10th Prime Minister of Malaysia — Bernama
- Agong names Anwar as 10th PM with reminder against politicking — MalaysiaNow
- GE15 Results — Dewan Rakyat seat tally by coalition — MalaysiaNow
Sejarah perubahan
| Versi | Tarikh | Perubahan | Oleh |
|---|---|---|---|
| 01.00 | 1 Ogo 2026 | Approved and published. | — |