JAKIM: badan persekutuan yang menyelaras hal ehwal Islam tanpa mengatasi kuasa agama negeri

Nama JAKIM paling kerap dilihat pada logo halal di bungkusan makanan. Tetapi pensijilan halal hanyalah satu daripada beberapa fungsi jabatan ini. Di belakangnya terletak sebuah peranan yang lebih luas: menyelaras hal ehwal Islam di peringkat persekutuan dalam sebuah negara yang meletakkan pentadbiran agama Islam di tangan negeri.

Sepintas lalu

Nama penuh	Jabatan Kemajuan Islam Malaysia / Department of Islamic Development Malaysia
Jenis	Jabatan persekutuan
Kedudukan	Di bawah Jabatan Perdana Menteri
Melapor dari segi dasar	Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama Islam Malaysia (MKI)
Dinaik taraf jabatan	1 Januari 1997
Laman web	islam.gov.my

Asas perlembagaan

Portal rasmi JAKIM merujuk penubuhannya kepada Perkara 3(1) Perlembagaan Persekutuan, yang meletakkan Islam sebagai agama bagi Persekutuan. Halaman yang sama turut menyebut Perkara 3, 12(2), 37(1), 38(3), 39 dan 121(1A) sebagai kerangka rujukan yang menyokong mandatnya.

Satu perkara perlu dinyatakan dengan jelas kerana ia menentukan bentuk peranan JAKIM: pentadbiran undang-undang Islam ialah perkara negeri. Ia tersenarai dalam Senarai Negeri (Senarai II Jadual Kesembilan Perlembagaan Persekutuan). Setiap negeri mempunyai pihak berkuasa agama Islamnya sendiri, dan Raja-Raja Melayu ialah Ketua Agama Islam di negeri masing-masing.

Kerana itu JAKIM berdiri sebagai badan persekutuan yang menyelaras dan menyeragamkan, bukan sebagai pihak berkuasa yang mengatasi kuasa agama negeri. Perbezaan antara dua sistem ini diterangkan lanjut dalam mahkamah sivil dan mahkamah Syariah dan dalam pembahagian kuasa persekutuan dan negeri.

Garis masa penubuhan

Menurut halaman “JAKIM Berpelembagaan” di portal rasmi:

Tahun	Peristiwa
1968	Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama Islam (MKI) diluluskan oleh Majlis Raja-Raja, dengan Perdana Menteri sebagai pengerusi
1974	Unit agama dinaik taraf menjadi Bahagian Ugama, Jabatan Perdana Menteri
1984	Penyusunan semula mewujudkan Bahagian Hal Ehwal Islam (BAHEIS), sambil mengekalkan fungsi urus setia MKI
1 Januari 1997	BAHEIS dinaik taraf menjadi jabatan penuh — Jabatan Kemajuan Islam Malaysia (JAKIM)

Perkaitan dengan Majlis Raja-Raja pada peringkat awal itu dijelaskan dalam halaman Majlis Raja-Raja.

Tiga fungsi teras

Portal rasmi JAKIM menyenaraikan tiga fungsi teras:

1. Penggubalan dan penyeragaman undang-undang syarak — usaha ke arah keseragaman dalam undang-undang dan perkara berkaitan hukum syarak di peringkat kebangsaan.
2. Penyelarasan dan pembangunan pendidikan Islam — penyelarasan dasar dan pembangunan pendidikan Islam di seluruh negara.
3. Penyelarasan pentadbiran Islam — penyelarasan pentadbiran hal ehwal Islam antara agensi persekutuan dan negeri.

Di bawah tiga fungsi ini, portal rasmi turut menyenaraikan tanggungjawab sokongan seperti bertindak sebagai badan perancang pusat, memelihara kesucian akidah, menyelaras mekanisme penguatkuasaan, menilai program keislaman, bertindak sebagai pusat maklumat, dan memudahkan kerjasama serantau serta antarabangsa.

Halaman rasmi turut menyatakan visi JAKIM sebagai “mewujudkan pengurusan Islam yang berkesan di peringkat Persekutuan dan Negeri” dan misinya “menjadi sumber rujukan berwibawa dalam bidang akidah, syariah dan muamalah”.

Urus setia MKI

Salah satu peranan berterusan JAKIM ialah bertindak sebagai urus setia kepada Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama Islam Malaysia (MKI). MKI ialah platform peringkat kebangsaan bagi penyelarasan dan pertimbangan hal ehwal Islam.

Dalam kapasiti ini, JAKIM mengurus mesyuarat jawatankuasa dan panel pakar yang membincangkan perkara syariah, akidah, tasawuf dan falak sebagai platform bagi menentukan keputusan di peringkat kebangsaan. Fungsi urus setia ini bermakna JAKIM menyediakan sokongan pentadbiran dan penyelidikan kepada majlis, bukan menggantikan pihak berkuasa yang menjadi ahlinya.

Pensijilan halal

Fungsi JAKIM yang paling kerap dilihat orang awam ialah pensijilan halal. Ia dilaksanakan melalui Bahagian Pengurusan Halal.

Profil rasmi bahagian ini menyatakan bahawa, sebagai pihak berkuasa yang bertanggungjawab bagi hal ehwal Islam di negara ini, JAKIM melalui Bahagian Pengurusan Halal ialah agensi utama yang menguruskan pensijilan dan penguatkuasaan halal. Ia dilaksanakan bersama jabatan agama Islam negeri, dan portal rasmi menyatakan pengurusan pensijilan halal disatukan di bawah JAKIM mulai 1 Ogos 2009.

Permohonan dan semakan status halal diuruskan melalui portal halal rasmi (sistem MYeHALAL) di halal.gov.my.

Peranan penyelarasan berbanding kuasa negeri

Kerana pentadbiran agama Islam terletak pada negeri, kebanyakan fungsi JAKIM berbentuk penyelarasan dan penyeragaman — menyatukan garis panduan, menyediakan rujukan, dan menyelaras program merentas persekutuan dan negeri. Pelaksanaan di lapangan, penguatkuasaan undang-undang syariah negeri, dan pentadbiran mahkamah Syariah kekal di bawah pihak berkuasa negeri masing-masing.

Ini bermakna dua lapisan wujud serentak:

• Peringkat persekutuan — JAKIM sebagai penyelaras, urus setia MKI, dan pihak berkuasa halal persekutuan.
• Peringkat negeri — majlis agama Islam negeri (MAIN) dan jabatan agama Islam negeri (JAIN) yang mentadbir undang-undang Islam dalam wilayah masing- masing.

Kesilapan lazim

• Menganggap JAKIM sebagai mahkamah atau pihak berkuasa yang menghukum. JAKIM ialah jabatan pentadbiran persekutuan. Ia bukan mahkamah Syariah, yang merupakan mahkamah negeri yang diwujudkan oleh enakmen negeri.
• Menganggap JAKIM mengawal pentadbiran agama setiap negeri. Pentadbiran undang-undang Islam ialah perkara negeri; peranan JAKIM ialah penyelarasan dan penyeragaman, bukan penggantian kuasa negeri.
• Menyamakan JAKIM dengan MKI. JAKIM ialah jabatan yang bertindak sebagai urus setia MKI; MKI pula ialah majlis peringkat kebangsaan itu sendiri.
• Menganggap logo halal negeri dan logo halal JAKIM adalah perkara yang sama. Pensijilan dilaksanakan bersama, tetapi JAKIM menyatakan dirinya sebagai agensi utama pensijilan halal di peringkat persekutuan.

Apa seterusnya

• Fahami kedudukan Islam dalam perlembagaan dalam Perkara 3 — agama Persekutuan.
• Lihat bagaimana kuasa dibahagikan antara Putrajaya dan negeri dalam pembahagian kuasa persekutuan dan negeri.
• Bandingkan dua sistem mahkamah dalam mahkamah sivil dan mahkamah Syariah.