Menjalankan Perniagaan di Sabah: Buku Statut yang Berbeza

Hampir setiap panduan nasional untuk menjalankan perniagaan di Malaysia adalah silap tentang Sabah, dan silap dengan cara yang sama setiap kali: ia menganggap SSM mendaftarkan perusahaan anda, bahawa Akta Kerajaan Tempatan 1976 melesenkan premis anda, dan bahawa pihak berkuasa koridor ialah badan berkanun persekutuan. Tiada satu pun daripada ketiga-tiga ini benar di sebelah timur Laut China Selatan.

Sabah beroperasi berdasarkan buku statutnya sendiri, dan itu menentukan kaunter mana anda beratur, berapa kos lesen anda, bila ia tamat tempoh, sama ada anda berhak dari segi undang-undang untuk berada di negeri itu langsung, dan sama ada produk yang anda hantar keluar dikenakan cukai dua kali.

Sabah berada di luar Akta pendaftaran perniagaan persekutuan

Seksyen 1(2) Akta Pendaftaran Perniagaan 1956 menyatakan Akta itu terpakai kepada Semenanjung Malaysia sahaja. Ia dilanjutkan ke Labuan pada 1996 dan tidak ke tempat lain. Tiada bidang kuasa Pendaftar Perniagaan ke atas Sabah, jadi pemilikan tunggal atau perkongsian di sana tidak mempunyai pendaftaran SSM untuk diperoleh dan EzBiz bukanlah laluannya.

Apa yang menjadikannya sah ialah lesen perdagangan di bawah s.3(1) Ordinan Pelesenan Perdagangan (Sabah Cap. 144), asalnya Ordinan No. 16 Tahun 1948, berkuat kuasa sejak 1 Januari 1949. Syarikat dan LLP adalah berbeza — Akta Syarikat 2016 dan Akta LLP 2012 tidak mempunyai had wilayah dan terpakai di seluruh Malaysia. Lesen perdagangan berada di atas pemerbadanan persekutuan, bukan menggantikannya, itulah sebabnya borang permohonan DBKK meminta pemohon Sdn Bhd untuk dokumen Akta Syarikatnya.

Ini adalah jurang struktur yang sama yang menghasilkan tumpukan tiga lesen Sarawak — tetapi Sabah tidak menyalin Sarawak juga. Sarawak membahagikan pendaftaran, lesen perdagangan dan lesen operasi merentasi tiga instrumen; Sabah meletakkan intinya dalam satu ordinan dan menambah lapisan premis di atasnya.

Apa yang sebenarnya diperlukan oleh Cap. 144

Seksyen	Peraturan
s.3(1)	Tiada sesiapa boleh menjalankan perniagaan di Sabah tanpa lesen perdagangan yang sah, atau di mana-mana tempat selain daripada yang dinyatakan di dalamnya
s.3(2)	Lesen berasingan bagi setiap tempat perniagaan — walaupun sebilangan perniagaan berlesen boleh beroperasi di satu tempat berlesen
s.3(4)	Penalti: empat kali ganda fi lesen, tambah denda harian lanjut bagi setiap hari perlanggaran berterusan selepas sabitan
s.4(1)–(2)	Dikeluarkan oleh pegawai pentadbir daerah; Menteri boleh melantik pihak berkuasa pelesenan lain bagi sesuatu kawasan
s.5(4)	Sebarang perubahan dalam butiran yang diberikan mesti difailkan dalam tempoh 14 hari
s.6	Lesen kekal berkuat kuasa sehingga 31 Disember berikutnya selepas tarikh permulaan
s.7(2)	Dikeluarkan selepas 30 Jun, dua pertiga daripada fi; selepas 30 September, satu pertiga
s.10	Bayaran balik penyerahan: satu pertiga jika enam bulan atau lebih berbaki, satu perenam jika tiga hingga enam bulan
s.8(1), 8(3)	Bawah 18 tahun tidak layak; rayuan terhadap penolakan dibuat kepada seorang Hakim
s.12(1)	Lesen mesti dipamerkan di tempat yang mudah dilihat di premis

Baca s.6 secara literal: 31 Disember berikutnya selepas tarikh permulaan ialah 31 Disember yang mendatang — yang jatuh dalam tahun lesen dikeluarkan, bukan tahun berikutnya — itulah sebabnya lesen yang diambil pada bulan November hanya bernilai beberapa minggu. Itu ialah pembacaan yang sama seperti yang diberikan oleh FAQ.

Pembetulan yang berbaloi dibawa: s.7(2) lazimnya digambarkan di pasaran sebagai fi pro-rata. Ia bukan begitu. Ia adalah pelarasan dua langkah dengan tepat dua titik pemisah. Lesen yang diambil pada 1 Julai dan lesen yang diambil pada 29 September berkos sama.

Di Kota Kinabalu, DBKK mengenakan RM25 setahun tambah caj pemprosesan RM10. Pembaharuan dibuka pada bulan November. Dokumen merangkumi perjanjian sewa atau surat kebenaran tuan tanah, kad pengenalan, resit taksiran cukai pintu terkini, dan bagi syarikat pula Borang 9 dan Borang 49.

Jangan petik jadual ordinan itu sendiri. Teks rujukan yang diterbitkan oleh Jabatan Peguam Besar Negeri masih memaparkan fi dalam dolar pra-perpuluhan dan meratakan Jadual Kedua sepenuhnya. Kadar majlis ialah kadar sebenar.

Lesen kedua yang terlepas oleh kebanyakan panduan

Cap. 144 melesenkan perdagangan. Premis pula adalah soalan berasingan, dan Sabah menjawabnya di bawah Ordinan Kerajaan Tempatan 1961, bukan Akta Kerajaan Tempatan 1976.

Di bawah s.50A Ordinan itu, Undang-undang Kecil Seragam (Pelesenan Penggunaan Premis untuk Perdagangan, Perniagaan, Industri dan Profesion) 2022 telah diluluskan pada 26 November 2022 dan mula berkuat kuasa pada 5 Oktober 2023. Undang-undang Kecil 3 melarang penggunaan premis untuk perdagangan, perniagaan, industri atau profesion tanpa lesen daripada Pihak Berkuasa Tempatan. Undang-undang Kecil 4(7) membenarkan tempoh sehingga lima tahun — lebih lama daripada siling tiga tahun yang mengikat setiap majlis semenanjung di bawah s.107(4) Akta 171.

Fi berperingkat mengikut kelas majlis — Bandaraya, Perbandaran, Daerah. Sebuah pejabat sehingga 150 meter persegi berkos RM200, RM150 atau RM100 mengikut kelas. Kebanyakan kategori runcit, industri, kedai dan bengkel dihargakan setiap meter persegi pada RM3.00, RM2.00 atau RM1.00. Pemprosesan ialah RM20. Undang-undang Kecil 26 menetapkan siling penalti RM100,000 atau setahun, tambah RM5,000 sehari — lima puluh kali ganda siling RM2,000 yang dikenakan oleh s.104 Akta 171 ke atas undang-undang kecil semenanjung.

Satu peringatan yang penting dari segi komersial: belum diselesaikan sama ada DBKK telah menerima pakai undang-undang kecil ini. Penerimaan pakai memerlukan resolusi setiap Pihak Berkuasa, dan halaman DBKK masih memetik hanya Cap. 144 dan undang-undang kecilnya sendiri dari 1966 hingga 1984. Perbezaan antara RM25 dan fi premis setiap meter persegi berbaloi untuk satu panggilan telefon sebelum anda membuat belanjawan.

SEDIA ialah pihak berkuasa Negeri, dan ia mengesyorkan dan bukan memberi

Enakmen Lembaga Pembangunan dan Pelaburan Ekonomi Sabah 2009, No. 1 Tahun 2009 dibuka dengan perkataan digubal oleh Badan Perundangan Negeri Sabah. Baris tunggal itu memisahkannya daripada setiap pihak berkuasa koridor Malaysia yang lain: IRDA berdasarkan Akta Lembaga Pembangunan Wilayah Iskandar 2007, NCIA pada Akta 687, ECERDC pada Akta 688 — Akta Parlimen.

Akibatnya bersifat praktikal. Seksyen 8 menjadikan Ketua Menteri sebagai Pengerusi, dan mentakrifkan Menteri sebagai Ketua Menteri. Seksyen 4 memberikan kuasa kepada Yang di-Pertua Negeri untuk menentukan melalui Warta projek mana yang secara kolektif membentuk Koridor Pembangunan Sabah. Dan s.7(f) menjadikan fungsi SEDIA untuk mengesyorkan insentif kepada Kerajaan Negeri atau Persekutuan — ia tidak memberikannya. Pakej utama SDC masih berdasarkan instrumen persekutuan: pengecualian cukai pendapatan di bawah Akta Cukai Pendapatan 1967, pengecualian duti di bawah Akta Kastam 1967. Pelepasan duti setem ke atas pembangunan tanah berkaitan pelancongan ialah satu-satunya perkara yang mempunyai dimensi negeri yang tulen.

Blueprint SDC 2.0 merangkumi 2021 hingga 2030, mensasarkan RM95 bilion pelaburan swasta, 70,000 pekerjaan dan RM20 bilion tambahan KDNK. Perhatikan ia bertindih dan bukan menggantikan blueprint asal 2008, yang berlarutan sehingga 2025.

Sabah mengenakan cukai ke atas perkara yang tidak dikenakan di Semenanjung

Enakmen Cukai Jualan Negeri 1998 memberi kuasa kepada Menteri Kewangan Negeri untuk mengenakan cukai jualan melalui Perintah ke atas barangan yang tersenarai dalam peraturan. Perintah yang sedang berkuat kuasa termasuk:

• Minyak sawit mentah pada 7.5 peratus, dikenakan ke atas isi padu terhadap harga purata bulanan MPOB Sabah, dan hanya apabila purata itu melebihi RM1,000
• 5 peratus ke atas minyak petroleum mentah, kondensat, LNG, gas asli, ammonia, urea dan metanol, berkuat kuasa 1 Februari 2025
• 7.5 peratus ke atas setiap kategori biojisim kelapa sawit yang dibawa keluar dari Sabah, dan 5 peratus ke atas silika
• 5 peratus ke atas emas dan perak yang dilombong di Sabah, berkuat kuasa 1 Januari 2025
• 5 peratus ke atas ikan, moluska dan rumpai laut yang dibawa keluar dari Sabah, 10 peratus ke atas udang galah dan ketam, dan 10 peratus ke atas besi buruk

Ini ialah levi negeri yang wujud bersama SST persekutuan, bukan menggantikannya. Sebarang model eksport komoditi yang dibina berdasarkan andaian semenanjung akan menjadi silap.

Lapisan negeri lain yang bertaring ialah tanah. Seksyen 17(1) Ordinan Tanah (Sabah Cap. 68) melarang semua urus niaga tanah antara bukan bumiputera dan bumiputera kecuali dengan kebenaran bertulis Menteri, dan menjadikan urus niaga tanpa kebenaran itu terbatal. Seksyen 15 mentakrifkan Hak Adat Bumiputera secara luas — pegangan adat, tanah yang ditanam dengan 50 atau lebih pokok buah setiap hektar, tanah perkuburan, hak lalu lalang. Usaha wajar ke atas tapak Sabah bukan sekadar carian hak milik.

Imigresen ialah kekangan komersial yang hidup, bukan formaliti

Seksyen 1(2) Akta Imigresen 1959/63 menerapkan Akta itu di seluruh Malaysia tertakluk kepada Bahagian VII. Bahagian VII ialah tempat kawalan Sabah berada.

Seksyen 65(1) memerlukan Ketua Pengarah mematuhi arahan daripada pihak berkuasa Negeri — termasuk arahan untuk tidak mengeluarkan Permit atau Pas kepada seseorang atau kelas, atau membatalkannya. Seksyen 65(2) ialah bahagian yang tajam: apabila dirayu, Menteri tidak boleh membenarkan rayuan itu tanpa persetujuan pihak berkuasa Negeri. Seksyen 66(1) memperuntukkan bahawa seseorang warganegara tidak berhak memasuki Negeri Malaysia Timur tanpa Permit atau Pas melainkan dia tergolong dalam Negeri itu atau memegang salah satu daripada senarai pendek jawatan persekutuan dan negeri, dan s.66(3) memperuntukkan bahawa seorang warganegara yang tidak berhak sedemikian dilayan seolah-olah dia bukan warganegara.

Mesin itu terus sampai ke kaunter pelesenan: DBKK memerlukan pas kerja daripada mana-mana pemohon yang bukan penduduk tempatan atau pemastautin tetap Sabah. Rancang pas itu sebelum pajakan.

Kes ekonomi

KDNK mengikut Negeri, 2025 DOSM meletakkan ekonomi Sabah pada RM88.8 bilion pada harga semasa, naik daripada RM84.5 bilion pada 2024 — 5.1 peratus daripada KDNK negara dan ekonomi negeri ketujuh terbesar. Dari segi sebenar ia berkembang 5.1 peratus, satu pemulihan tajam daripada 1.2 peratus pada 2024, dengan KDNK per kapita pada RM31,125 berbanding RM59,167 negara.

Gabungan sektor benar-benar tidak seperti mana-mana tempat lain di Malaysia. Perkhidmatan 52.1 peratus, perlombongan dan kuari 22.0 peratus, pertanian 13.9 peratus, pembuatan 7.2 peratus, pembinaan 4.4 peratus. Berbanding bahagian negara 59.5, 5.7, 6.1 dan 23.0, Sabah membawa kira-kira empat kali ganda berat perlombongan negara, lebih dua kali ganda berat pertanian, dan kurang daripada satu pertiga berat pembuatan. Perlombongan melantun semula 4.9 peratus atas pemulihan minyak mentah dan kondensat; pertanian kembali kepada pertumbuhan atas kelapa sawit pada 4.3 peratus; perkhidmatan berkembang 4.5 peratus atas pelancongan, dengan ketibaan naik 20.4 peratus.

Dibaca secara jelas: Sabah ialah ekonomi sumber dan perkhidmatan dengan asas pembuatan yang nipis. Estet perindustrian mencerminkan itu — KKIP seluas 8,320 ekar berhampiran Sepanggar, POIC Lahad Datu dengan pelabuhan air dalam semula jadi melebihi 20 meter, dan SOGIP Sipitang seluas 5,539 ekar.

Berat sumber itu tidak diterjemahkan kepada pasaran buruh. Tinjauan Tenaga Buruh 2025 DOSM merekodkan kadar pengangguran Sabah pada 7.2 peratus untuk 2025, tertinggi antara mana-mana negeri dan lebih dua kali ganda 3.0 peratus negara, sementara upah median sektor formalnya ialah RM2,045 pada Disember 2025 (Statistik Upah Pekerja, S4 2025), berbanding median negara RM3,167 — antara median negeri terendah. Minat pelaburan lebih kuat: MIDA merekodkan RM11.4 bilion pelaburan diluluskan di Sabah pada separuh pertama 2025, kelima antara negeri-negeri.

Satu kekeliruan kerap yang berbaloi ditutup: Labuan bukan Sabah. Ia telah menjadi Wilayah Persekutuan sejak 1984, dikawal selia oleh Labuan FSA di bawah Akta Cukai Aktiviti Perniagaan Labuan 1990, dan tiada apa-apa di halaman ini terpakai kepadanya.

Apa yang tidak berbeza di sini

Memperbadankan Sdn Bhd atau LLP, cukai pendapatan syarikat, SST di peringkat persekutuan, e-Invois, KWSP, PERKESO, SIP, levi HRD Corp, keperluan setiausaha syarikat, ambang audit berkanun dan penyata tahunan kesemuanya adalah persekutuan dan sama di Kota Kinabalu dan Kuala Lumpur. Undang-undang buruh ialah pengecualian kepada pengecualian — Sabah mengendalikan Ordinan Buruh Sabah (Cap. 67), bukan Akta Kerja 1955.

Kesilapan lazim

• Memberitahu pemilik tunggal Sabah untuk mendaftar di EzBiz. ROBA 1956 s.1(2) meletakkan mereka sepenuhnya di luarnya.
• Menggambarkan pelarasan fi s.7(2) sebagai pro-rata. Ia mempunyai dua titik pemisah, 30 Jun dan 30 September, dan tiada apa-apa di antaranya.
• Mendapatkan satu lesen dan berhenti. Cap. 144 melesenkan perdagangan; premis mungkin memerlukan lesen berasingan di bawah undang-undang kecil Ordinan Kerajaan Tempatan 1961.
• Mengenakan siling penalti s.104 Akta 171 di Sabah. Siling Undang-undang Kecil Seragam 2022 ialah RM100,000, bukan RM2,000.
• Menganggap SEDIA sebagai pihak berkuasa koridor persekutuan yang memberi insentif. Ia ialah badan Negeri, dan s.7(f) menjadikannya badan yang mengesyorkan.
• Menerbangkan pengurus Semenanjung masuk untuk membuka kedai. Bahagian VII Akta Imigresen, dan peraturan kelayakan DBKK sendiri, memerlukan pas terlebih dahulu.
• Memodelkan eksport komoditi berdasarkan SST persekutuan sahaja. Perintah Enakmen Cukai Jualan Negeri 1998 terpakai di atasnya.
• Menganggap Labuan sebagai sebahagian daripada Sabah. Ia ialah Wilayah Persekutuan dengan pengawal selia sendiri dan Akta cukainya sendiri.

Apa seterusnya

Mulakan dengan pihak berkuasa pelesenan bagi daerah anda dan tanya dua soalan: berapa kos lesen perdagangan Cap. 144 di sana, dan sama ada Pihak Berkuasa itu telah menerima pakai Undang-undang Kecil Seragam 2022. Selesaikan status imigresen sebelum penyewaan, kerana kaunter lesen akan memintanya. Jika anda menghantar komoditi yang tersenarai, semak Perintah Cukai Jualan Negeri terkini sebelum menetapkan harga. Kemudian baca mendaftar dan melesenkan perniagaan di Sabah untuk mekanismenya, panduan Sarawak untuk melihat betapa berbezanya negeri Malaysia Timur yang satu lagi menyelesaikan masalah yang sama, dan perbandingan koridor untuk melihat di mana SEDIA berada berbanding pihak berkuasa persekutuan.