Sastera Malaysia: Sastera Kebangsaan dan Gelaran Sasterawan Negara

Sebelum ada novel dan sebelum ada dewan bahasa, seorang penglipur lara sudah pun mengarang wira Melayu di halaman istana Melaka. Daripada tradisi lisan itulah tumbuh salah satu warisan sastera terkaya di rantau ini — satu tradisi yang hari ini diraikan dengan gelaran negara, wang ratusan ribu ringgit dan kerusi kehormat dalam tamadun bangsa.

Dari mana bermulanya tradisi sastera Melayu?

Akar sastera Malaysia jauh mendahului negara moden. Ia bermula dengan sastera rakyat yang disampaikan secara lisan — cerita penglipur lara, mitos dan legenda — sebelum dirakam dalam bentuk naskhah tulisan Jawi.

Dua bentuk klasik menjadi tunjang tradisi ini. Hikayat ialah prosa naratif yang mengisahkan raja, wira dan peristiwa, manakala syair ialah puisi berangkap empat baris yang lazim digunakan penulis istana untuk memuji sultan dan merakam peristiwa sezaman.

Karya paling ternama daripada zaman ini ialah Sejarah Melayu (juga dikenali sebagai Sulalatus Salatin) dan Hikayat Hang Tuah. Sejarah Melayu memberikan tafsiran tradisional tentang asal usul, kegemilangan dan kejatuhan Kesultanan Melayu Melaka, serta peralihan besar masyarakat Kepulauan Melayu daripada tradisi Hindu-Melayu kepada tamadun Islam-Melayu.

Nilai karya ini diiktiraf di peringkat antarabangsa. Sejarah Melayu telah tersenarai dalam Daftar Memori Dunia UNESCO pada tahun 2001 (dikemukakan oleh Malaysia pada 2000) sebagai “satu-satunya catatan sejarah Kesultanan Melayu abad ke-15 dan awal abad ke-16” yang masih ada. Ia menjadi sumber rujukan penting bukan sahaja untuk sastera, malah untuk bidang sosiologi, antropologi, ekonomi, politik dan linguistik.

Siapa yang menjaga bahasa dan sastera kebangsaan?

Selepas era penjajahan, tanggungjawab memupuk sastera Melayu moden diletakkan pada sebuah institusi khusus.

Dewan Bahasa dan Pustaka (DBP) ditubuhkan pada 22 Jun 1956 di Johor Bahru, asalnya dengan nama Balai Pustaka. Melalui Ordinan Dewan Bahasa dan Pustaka 1959, ia dinaikkan taraf menjadi badan berkanun dengan kuasa autonomi untuk merancang pembinaan serta pengembangan bahasa dan sastera.

Peranan DBP merangkumi:

• Menyusun program pembinaan dan pengembangan bahasa serta sastera kebangsaan.
• Menjalankan kegiatan penerbitan dan perniagaan buku secara kompetitif.
• Menganjurkan peraduan mengarang bagi mencungkil bakat baharu.
• Menerbitkan majalah dan makalah yang memuatkan cerpen, puisi, drama serta esei dan kritikan sastera.

DBP berkembang dengan membuka pejabat wilayah di seluruh negara sejak 1977 dan berpindah ke ibu pejabatnya sekarang, Menara DBP, yang siap pada 2002.

Apakah Anugerah Sastera Negara dan siapa Sasterawan Negara?

Pengiktirafan tertinggi dalam dunia sastera tanah air ialah gelaran Sasterawan Negara, yang dikurniakan melalui Anugerah Sastera Negara.

Anugerah ini dikurniakan oleh Kerajaan Malaysia kepada sasterawan yang menulis dalam bahasa Melayu dan, menurut pandangan panel, telah memberikan sumbangan cemerlang dalam perkembangan kesusasteraan tanah air melalui ciptaan bermutu tinggi. Pemilihan diuruskan oleh panel yang ditunjangi Dewan Bahasa dan Pustaka berdasarkan kriteria seperti sumbangan melalui karya kreatif dan pemikiran, peranan dalam pengembangan sastera, impak terhadap penyebaran ilmu, serta kepimpinan dalam persatuan sastera.

Anugerah ini julung kali dianugerahkan pada 1981. Setakat ini, 16 tokoh telah menerima gelaran tersebut.

Bil.	Tahun	Penerima
1	1981	Keris Mas (Kamaludin Muhammad)
2	1982	Shahnon Ahmad
3	1983	Usman Awang
4	1985	A. Samad Said
5	1987	Arena Wati (Muhammad Abdul Biang)
6	1991	Muhammad Haji Salleh
7	1993	Noordin Hassan
8	1996	Abdullah Hussain
9	2003	S. Othman Kelantan (Syed Othman Syed Omar)
10	2009	Anwar Ridhwan (Mohd Anuar Rethwan)
11	2011	Kemala (Ahmad Khamal Abdullah)
12	2013	Baha Zain (Baharuddin Zainal)
13	2015	Zurinah Hassan
14	2019	Siti Zainon Ismail
15	2022	Rahman Shaari
16	2026	Mana Sikana (Abdul Rahman Napiah)

Penerima ke-16, Mana Sikana (nama sebenar Dr Abdul Rahman Napiah), diumumkan oleh Menteri Pendidikan Fadhlina Sidek pada 28 April 2026 atas konsistensinya menghasilkan karya bermutu tinggi yang sarat dengan pemikiran kritis dan inovatif.

Berapa nilai dan faedah gelaran Sasterawan Negara?

Gelaran ini bukan sekadar penghormatan simbolik. Ia disertai pakej faedah yang substansial:

• Warkah Penghormatan Negara sebagai tanda pengiktirafan rasmi.
• Wang tunai RM60,000.
• Peruntukan penerbitan sehingga 50,000 naskhah buku atau bernilai maksimum RM500,000, untuk dibeli kerajaan dan diedarkan ke sekolah, perpustakaan serta agensi kerajaan.
• Rawatan perubatan percuma dalam wad kelas satu di mana-mana hospital kerajaan.
• Kemudahan bagi kegiatan mencipta dan menerbitkan karya, serta terjemahan karya ke bahasa asing.
• Elaun RM5,000 sebulan.

Pakej ini mencerminkan pandangan bahawa sasterawan negara ialah aset budaya yang perlu dipelihara sepanjang hayat, bukan sekadar diberi hadiah sekali gus.

Bagaimana dengan sastera dalam bahasa Inggeris, Cina dan Tamil?

Walaupun Anugerah Sastera Negara terhad kepada penulisan bahasa Melayu, lanskap sastera Malaysia jauh lebih luas dan berbilang bahasa.

Sastera Malaysia dalam bahasa Inggeris mempunyai barisan penulisnya sendiri. Novelis K.S. Maniam (1942–2020), berketurunan Tamil dan lahir di Bedong, Kedah, terkenal dengan karya seperti The Return dan In a Far Country yang kerap menjadi bacaan wajib di universiti tempatan. Zaman penjajahan turut menghasilkan karya seperti The Malayan Trilogy oleh Anthony Burgess, yang mengajar di Tanah Melayu antara 1954 hingga 1959 dan merakam kepelbagaian masyarakat Melayu, India, Cina dan lain-lain.

Komuniti berbahasa Cina pula menyumbang kepada tradisi sastera Mahua (sastera Cina Malaysia), manakala penulis berbahasa Tamil meneruskan warisan sastera India Malaysia. Ketiga-tiga aliran ini — Melayu, Inggeris, Cina dan Tamil — bersama-sama membentuk khazanah kesusasteraan negara, meskipun hanya karya berbahasa Melayu yang secara rasmi digelar “sastera kebangsaan”.

Apa seterusnya

Jika anda ingin mendalami sastera Malaysia, mulakan dengan membaca teks klasik seperti Sejarah Melayu dan Hikayat Hang Tuah yang kini banyak tersedia dalam edisi moden terbitan DBP. Untuk sastera moden, telusuri karya para Sasterawan Negara — daripada novel Ranjau Sepanjang Jalan (Shahnon Ahmad) hingga sajak Usman Awang.

Ikuti juga saluran rasmi Dewan Bahasa dan Pustaka untuk berita pencalonan Anugerah Sastera Negara, hadiah sastera tahunan dan majalah sasteranya. Peminat sastera berbilang bahasa boleh meneroka koleksi penulis Malaysia dalam bahasa Inggeris, Cina dan Tamil bagi memahami gambaran penuh identiti sastera negara yang berbilang budaya.