Why Walking and Cycling in Malaysian Cities Is Still an Uphill Climb

Melangkah keluar dari sebuah stesen LRT Lembah Klang pada jam 1 tengah hari dan cuba berjalan kaki 500 meter terakhir ke pejabat anda. Ada kemungkinan besar laluan pejalan kaki itu tiba-tiba berakhir, di tengah-tengah blok, pada sebuah parit. Ada juga kemungkinan besar matahari menjadikan persoalan itu tidak relevan sebelum anda sempat berjalan seratus meter daripada jarak itu.

Kekangan berganda itu — panas yang menyeksa sesiapa sahaja yang berjalan kaki, dan infrastruktur yang sememangnya tidak pernah dibina untuk mereka — adalah titik permulaan yang jujur bagi mana-mana perbualan tentang berjalan kaki dan berbasikal di bandar-bandar Malaysia.

Iklim bukan alasan, ia satu masalah reka bentuk

Cuaca Malaysia bukan sekadar kesulitan sekali-sekala. Jabatan Meteorologi Malaysia (MetMalaysia) menggambarkan satu iklim dengan kepanasan yang seragam sepanjang tahun — turun naik suhu tahunan kurang daripada 2°C di kebanyakan bahagian negara — dan purata kelembapan relatif yang biasanya berada dalam lingkungan 80-an (peratus) di seluruh Semenanjung Malaysia. Tiada musim sejuk untuk dinanti-nantikan.

Ini penting untuk reka bentuk kerana ia mengubah apa yang perlu terkandung dalam infrastruktur pejalan kaki yang “baik”. Sebuah laluan pejalan kaki yang berfungsi di sebuah bandar bermusim sederhana masih boleh gagal di sini jika ia tidak menawarkan naungan yang berterusan, tiada perlindungan daripada hujan lebat yang kerap turun, dan tiada kelegaan daripada cahaya matahari secara langsung semasa melintas persimpangan. Panas dan hujan bukanlah kes terpencil — ia adalah keadaan asas yang mana-mana laluan pejalan kaki atau laluan basikal perlu dibina berdasarkannya.

Berdekad-dekad perancangan mengutamakan kereta meninggalkan jurang yang nyata

Rangkaian jalan raya Malaysia, serta kebanyakan perumahan pinggir bandarnya, berkembang pada satu tempoh apabila kereta persendirian — dan kemudian motosikal — merupakan andaian perancangan, bukan sekadar satu pilihan antara beberapa pilihan lain. Kaji Selidik Kemudahan Asas 2024 oleh Jabatan Perangkaan Malaysia (DOSM) menunjukkan ke mana andaian itu telah membawa: 92.3% isi rumah memiliki kereta pada 2024, meningkat daripada 89.9% pada 2022, dan 78.1% memiliki motosikal, meningkat daripada 75.4%. Pemilikan kereta dan motosikal kedua-duanya masih meningkat, bukan mendatar.

Hasil praktikalnya, yang biasa kepada sesiapa yang berjalan kaki di luar segelintir pusat bandar lama, adalah tidak seragam: sebuah kaki lima yang berbumbung pada sebaris kedai, kemudian satu jurang tanpa sebarang laluan langsung, kemudian satu ruang di mana “kaki lima” itu sebenarnya bahu jalan yang dikongsi dengan kereta dan motosikal yang diparkir. Oleh kerana Malaysia mempunyai 155 pihak berkuasa tempatan (menurut Jabatan Kerajaan Tempatan (JKT) di bawah KPKT), setiap satu mengaplikasikan versi panduan perancangan kebangsaannya sendiri, rangkaian yang terhasil sering kelihatan seperti cebisan-cebisan berselerak berbanding satu sistem — ruang-ruang yang baik memang wujud, tetapi ia tidak semestinya bersambung antara satu sama lain dengan boleh dipercayai.

Cebisan-cebisan itu turut kelihatan dalam angka keselamatan. Indeks Kematian Jalan Raya Malaysia milik Kementerian Pengangkutan (MOT) sendiri mengaitkan 59% daripada kematian jalan raya Malaysia antara 2010 dan 2019 dengan penunggang motosikal, berbanding 21% bagi penumpang kenderaan persendirian — satu peringatan yang tegas bahawa berada di luar rangka sebuah kereta, sama ada di atas dua roda atau berjalan kaki, membawa risiko yang nyata di jalan raya Malaysia.

Di mana keadaan benar-benar semakin baik

Jurang ini kini sedang ditulis ke dalam dokumen perancangan rasmi, bukan sekadar diperkatakan dalam artikel pandangan. DBKL — dewan bandaraya Kuala Lumpur — telah menerbitkan Pelan Induk Pejalan Kaki dan Basikal Kuala Lumpur (2019-2028) miliknya sendiri, bersama-sama garis panduan reka bentuk yang sepadan, kedua-duanya disenaraikan pada laman garis panduan rasmi DBKL. Hakikat bahawa sebuah bandar raya mempunyai satu pelan induk khusus dan bernama untuk orang yang bergerak dengan berjalan kaki atau berbasikal — bukan sekadar diselitkan sebagai renungan akhir dalam satu pelan jalan raya — merupakan satu peralihan tersendiri daripada cara rangkaian-rangkaian ini dibina asalnya.

Secara lebih luas, PLANMalaysia, jabatan perancangan bandar dan desa persekutuan, menyelenggara garis panduan dan piawaian perancangan kebangsaan yang sepatutnya dirujuk oleh pihak berkuasa tempatan, termasuk peruntukan untuk laluan pejalan kaki dan basikal. Jurang antara apa yang disyorkan oleh sesuatu garis panduan kebangsaan dan apa yang sebenarnya dibina oleh sesebuah majlis tertentu adalah punca sebenar cebisan-cebisan yang disebut di atas — tetapi hakikat wujudnya satu dokumen rujukan bersama memberikan penduduk sesuatu untuk ditunjukkan apabila sesebuah pembangunan baharu mengetepikan laluan pejalan kaki.

Kesilapan biasa apabila menilai perkara ini

• Menganggap panas sahaja menjelaskan kadar berjalan kaki yang rendah. Iklim menjadikan reka bentuk lebih sukar, bukan mustahil — naungan, perlindungan dan kesinambungan laluan lebih penting berbanding suhu.
• Menilai seluruh negara berdasarkan satu jalan sahaja. Sebuah kaki lima yang teduh di George Town atau satu laluan basikal baharu di KL tidak banyak menceritakan tentang sebuah bandar kecil pinggir bandar yang langsung tiada laluan pejalan kaki; keadaan berbeza mengikut pihak berkuasa tempatan, bukan mengikut negeri.
• Menganggap peningkatan pemilikan kereta sebagai bukti bahawa keupayaan berjalan kaki tidak penting. Ia lebih konsisten dengan ketiadaan laluan batu akhir (last-mile) yang selamat ke stesen terdekat berbanding ketiadaan permintaan untuknya.

Apa yang seterusnya

Jika anda sedang menilai sesebuah kawasan kejiranan tertentu, semakan yang paling berguna bukanlah pelan induk bandar itu — sebaliknya sama ada 500 meter terakhir dari stesen rel atau perhentian bas terdekat ke destinasi sebenar anda mempunyai laluan pejalan kaki yang berterusan dan berteduh sepanjang jalan. Untuk bacaan berkaitan tentang bagaimana orang ramai sebenarnya bergerak di bandar-bandar Malaysia dari hari ke hari, lihat rel Lembah Klang dan peraturan e-hailing.