Selam Skuba dan Ekopelancongan Marin di Malaysia

Air paling jernih di Malaysia juga yang paling sukar dicapai: untuk menyelam ke dinding Sipadan anda memerlukan permit kerajaan yang tidak boleh dibeli secara terus dengan wang berapa banyak sekalipun. Fakta tunggal itu menggambarkan cara negara ini menguruskan pelancongan selamnya — akses dicatu, diberi harga, dan dibahagikan antara dua pihak berkuasa yang sangat berbeza bergantung pada laut mana yang anda mahu selami.

Siapa yang menentukan di mana anda boleh menyelam di Malaysia?

Tiada “pihak berkuasa selam kebangsaan” yang tunggal. Bidang kuasa dibahagikan mengikut geografi.

Taman laut di Semenanjung Malaysia dan Labuan adalah persekutuan, diuruskan oleh Jabatan Perikanan Malaysia (DOF) di bawah Akta Perikanan 1985. DOF mewartakan perairan sekitar 49 pulau sebagai taman laut, tersebar merentasi lima negeri dan wilayah persekutuan Labuan, dengan zon perlindungan menjangkau dua batu nautika ke arah laut dari paras laut terendah (satu batu nautika bagi sesetengah pulau di Terengganu dan Labuan).

Sabah berbeza. Pulau-pulaunya — termasuk Sipadan dan terumbu di sekitar Semporna — terletak di bawah agensi negeri Taman-Taman Sabah, yang menetapkan permit dan peraturannya sendiri. Bagi seorang penyelam, perbezaan ini bukan sekadar teori: yuran yang anda bayar, permit yang anda perlukan, dan pihak yang perlu anda tempah melaluinya semuanya bergantung pada bahagian peta mana anda berada.

Di mana anda menyelam	Pihak berkuasa yang mentadbir	Asas perundangan
Tioman, Redang, Perhentian, Payar, Tenggol	Jabatan Perikanan Malaysia	Akta Perikanan 1985
Taman laut Labuan	Jabatan Perikanan Malaysia	Akta Perikanan 1985
Sipadan, pulau-pulau kawasan Semporna	Taman-Taman Sabah (negeri)	Undang-undang taman negeri

Taman laut DOF tertumpu di pantai timur dan utara semenanjung: Johor memiliki 20 pulau, Pahang 9 (kumpulan Tioman), Kedah 4 (termasuk Payar), Melaka 3, dan Labuan 3, dengan kepulauan Redang dan Perhentian di Terengganu melengkapkan baki daripada 49 itu.

Berapakah kosnya untuk masuk ke dalam air?

Memasuki taman laut DOF bukanlah percuma. Pengunjung membayar caj pemuliharaan yang ditetapkan di bawah Akta Fi 1951 dan Perintah Fi (Taman Laut Malaysia) 2017. Wang itu disalurkan ke dalam Kumpulan Wang Amanah Taman Laut dan Rizab Laut, dikhaskan untuk menguruskan dan menyelenggara taman-taman tersebut.

Kategori	Warganegara Malaysia (MyKad)	Warga asing
Dewasa	RM 5.00	RM 30.00
Kanak-kanak (6–12) & warga emas (60+)	RM 2.00	RM 15.00
Orang kurang upaya	Percuma	Percuma

Pengendali dan pengunjung khusus membayar yuran aktiviti yang berasingan. Di bawah perintah yang sama, seorang pengendali selam membayar RM 150 sebulan untuk mengendalikan aktiviti selam skuba di taman laut. Berkhemah berkos RM 10 semalam (sehingga empat orang), penggambaran komersial RM 100 sehari, kemasukan pelayaran RM 100, dan permit penyelidikan RM 200 tambah deposit RM 500. Penduduk pulau dan kakitangan kedai selam berlesen boleh dikecualikan daripada caj pengunjung.

Ambil perhatian bahawa ini adalah angka DOF bagi semenanjung dan Labuan. Sabah menetapkan yuran tamannya sendiri secara berasingan, dan di atas itu pula Sipadan mengenakan sistem permitnya.

Mengapa anda tidak boleh sekadar menempah Sipadan lalu pergi?

Kerana Taman-Taman Sabah sengaja mencatunya. Sipadan terletak di dalam zon pemuliharaan dengan kuota permit harian yang tetap — dilaporkan sebanyak 178 penyelam sehari — dan permit itu diberikan hanya kepada pengendali berlesen terlebih dahulu, tidak pernah dijual kepada individu. Cara praktikalnya ialah menempah pakej bersama resort atau pengendali selam yang memegang peruntukan; permit itu datang bersama tempahan tersebut.

Kawalan diperketat dengan mendadak selepas pengkomersialan membebankan terumbu. Seperti yang dijelaskan oleh pengarah Taman-Taman Sabah, Maklarin Lakim, ketika peraturan disemak semula, bilangan permit yang dikeluarkan kepada pengendali pelancongan telah meningkat daripada 12 kepada 24 dalam tempoh dua tahun. Sekatan yang berkuat kuasa sekarang termasuk:

• Persijilan Advanced Open Water sebagai minimum untuk menyelam di Sipadan (diperkenalkan pada 2022).
• Dua selaman sehari bagi setiap permit (dikurangkan daripada tiga).
• Maksimum 50 penyelam bagi setiap tapak selam pada satu-satu masa.
• Tiada lawatan berulang ke tapak selam yang sama pada hari yang sama.
• Tempoh menyelam dihadkan kepada kira-kira 7:00 pagi–4:30 petang.
• Setiap ketua selam (dive master) mengiringi sehingga empat penyelam.

Angka kuota yang tepat telah disemak semula selama bertahun-tahun ketika Taman-Taman Sabah mengimbangi permintaan dengan kesihatan terumbu, jadi anggaplah bilangan harian itu sebagai sasaran yang berubah-ubah dan sahkan dengan pengendali anda semasa menempah.

Apakah peraturannya setelah anda menyelam turun?

Sama ada anda berada di terumbu persekutuan atau negeri, peraturan taman laut wujud untuk mengekalkan ekosistem tetap utuh. Peraturan pengunjung standard yang dikenakan oleh Jabatan Perikanan di dalam taman lautnya termasuk:

• Jangan sentuh batu karang atau memijak atau berdiri di atasnya.
• Jangan kutip mana-mana bahagian organisma marin, hidup atau mati — itu merangkumi kepingan batu karang dan cangkerang.
• Jangan ganggu, kejar, usik, atau tangkap hidupan marin.
• Bot tidak boleh berlabuh di atas terumbu — hanya boya tambatan atau kawasan berlabuh yang ditetapkan boleh digunakan.
• Selam skuba dan snorkel dilarang di laluan lalu lalang bot.

Jabatan Perikanan mentadbir taman-taman ini di bawah Akta Perikanan 1985 — rangka kerja yang sama yang digunakannya untuk mewartakan perairan dan mengutip caj pemuliharaan. Penyelam hendaklah sentiasa mengesahkan peraturan tapak semasa dengan pihak berkuasa pengurusan atau pengendali mereka sebelum masuk ke dalam air.

Di mana sebenarnya orang menyelam di Malaysia?

Reputasi Malaysia bersandar pada segelintir tapak yang sangat berbeza. Sipadan ialah tarikan utama — sebuah puncak oseanik yang menjulang dari air dalam, terkenal dengan penyu, puting beliung barracuda dan yu terumbu, serta dipagar oleh sistem permit di atas. Penyelam biasanya menginap di Mabul dan Kapalai yang bersebelahan, tapak muck dan makro yang tersendiri, dan membuat lawatan sehari merentas ke sana pada hari permit mereka.

Di semenanjung, Tioman (Pahang) dan Redang, Perhentian dan Tenggol (Terengganu) ialah wajah selam Malaysia yang mudah dicapai — taman laut DOF dengan terumbu pinggiran, selaman pantai dan bot yang mudah, serta caj pemuliharaan yang dikenakan di jeti tanah besar. Lebih jauh ke luar, Layang-Layang, sebuah atol terpencil di Laut China Selatan, ialah sempadan penyelam mahir yang terkenal dengan haiwan pelagik berkumpulan; akses ke sana adalah bermusim dan bergantung pada resort yang beroperasi pada tahun tertentu, jadi wajar mengesahkan status semasa sebelum merancang perjalanan.

Apa yang seterusnya

Jika Sipadan matlamat anda, mulakan dengan pengendali, bukan permit — pilih resort berlesen yang mempunyai peruntukan permit dan tempah beberapa bulan lebih awal, serta pastikan persijilan anda sekurang-kurangnya Advanced Open Water. Bagi selaman semenanjung, masukkan caj pemuliharaan taman laut ke dalam belanjawan perjalanan anda (RM30 bagi setiap dewasa warga asing, RM5 bagi setiap dewasa warganegara Malaysia) dan jangkakan untuk membayarnya di kaunter jeti. Sebelum sebarang perjalanan, sahkan semula yuran, kuota dan peraturan tapak semasa dengan Jabatan Perikanan atau Taman-Taman Sabah dan pengendali anda, memandangkan Malaysia menyemak semula kedua-dua angka dan sempadan dari semasa ke semasa dalam menguruskan kesihatan terumbu.