Bagaimana Kerajaan Negeri Malaysia Distrukturkan: Raja, Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri, dan Dewan

Ketepikan Istana Negara, namakan semula Perdana Menteri, dan kecilkan Parlimen kepada satu dewan sahaja — dan itulah gambaran sebuah kerajaan negeri Malaysia. Kesemua 13 negeri menjalankan satu salinan yang diperkecilkan daripada sistem persekutuan: seorang ketua negeri yang menaungi tanpa memerintah, seorang ketua kerajaan yang dipilih kerana beliau mampu mendapat majoriti, sebuah majlis eksekutif yang bertanggungjawab secara kolektif kepada ahli-ahli yang dipilih, dan sebuah badan perundangan yang boleh dibubarkan dan dihantar semula kepada pengundi. Gelaran berbeza dari satu negeri ke satu negeri. Pelannya tidak berbeza.

Pelan tindakan, secara bersebelahan

Peringkat persekutuan	Peringkat negeri
Yang di-Pertuan Agong	Raja (9 negeri) atau Yang di-Pertua Negeri (Pulau Pinang, Melaka, Sabah, Sarawak)
Perdana Menteri	Menteri Besar (9 negeri Raja) atau Ketua Menteri (Pulau Pinang, Melaka, Sabah, Sarawak)
Kabinet	Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri (EXCO), turut dipanggil Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri
Parlimen — dua dewan (Dewan Rakyat dan Dewan Negara)	Dewan Undangan Negeri — satu dewan (DUN)
Senarai Persekutuan (Jadual Kesembilan)	Senarai Negeri (Jadual Kesembilan)

Persamaan ini bukan sekadar analogi longgar. Ia ditulis ke dalam Perlembagaan Persekutuan dengan sengaja. Perkara 71 menghendaki setiap Perlembagaan Negeri mengandungi satu set “peruntukan penting” yang dimodelkan atas Jadual Kelapan kepada Perlembagaan Persekutuan, supaya tiada negeri boleh mencipta reka bentuk yang berbeza secara asasnya secara sesuka hati. Perlembagaan Negeri Sabah ialah contoh yang baik untuk menggambarkan bagaimana model itu kelihatan sebaik sahaja sesebuah negeri menuliskannya ke dalam undang-undangnya sendiri, dan artikel ini merujuknya sepanjang perbincangan untuk menunjukkan mekanisme itu secara konkrit — corak yang sama, dengan variasi tempatan, berjalan di seluruh 12 negeri yang lain.

Ketua negeri yang menaungi, bukan memerintah

Kuasa eksekutif di setiap negeri secara rasmi terletak pada ketua negerinya, tetapi dijalankan hampir sepenuhnya atas nasihat Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri. Sembilan negeri mempunyai Raja yang mewarisi takhta; empat negeri yang lain — Pulau Pinang, Melaka, Sabah dan Sarawak — mempunyai Yang di-Pertua Negeri (gabenor) sebagai gantinya. Perbezaan antara kedua-duanya, dan bagaimana masing-masing dipilih, ialah subjeknya sendiri — lihat Raja dan gabenor untuk perbandingan lengkap.

Apa yang penting bagi struktur kerajaan ialah bahawa kedua-dua jenis ketua negeri berfungsi dengan cara yang sama sebaik sahaja memegang jawatan. Perlembagaan Sabah menyatakannya secara langsung: Yang di-Pertua Negeri “hendaklah bertindak mengikut nasihat Kabinet atau seorang ahlinya yang bertindak di bawah kuasa am Kabinet,” dengan hanya beberapa fungsi sahaja yang dikhaskan untuk budi bicaranya sendiri. Dua daripada fungsi budi bicara itu lebih penting berbanding yang lain:

• melantik Menteri Besar atau Ketua Menteri, dan
• menahan persetujuan terhadap permintaan untuk membubarkan Dewan Undangan Negeri.

Segala-galanya yang lain — memperkenankan Rang Undang-Undang, melantik ahli Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri yang lain, memanggil Dewan bersidang — dijalankan atas nasihat Majlis itu. Ini adalah kedudukan berperlembagaan yang sama seperti Yang di-Pertuan Agong di peringkat persekutuan: seorang ketua negeri yang mempunyai kuasa budi bicara sebenar yang dinamakan, tetapi kerajaan yang selebihnya dibentuk dan dijalankan oleh sesiapa sahaja yang memegang kepercayaan dewan yang dipilih.

Badan eksekutif: Menteri Besar atau Ketua Menteri, dan EXCO

Ujian untuk membentuk kerajaan negeri adalah sama seperti ujian untuk membentuk kerajaan persekutuan. Ketua negeri melantik, sebagai Menteri Besar atau Ketua Menteri, seorang ahli Dewan Undangan Negeri yang “pada pertimbangannya berkemungkinan mendapat kepercayaan majoriti ahli Dewan itu.” Itulah ujian yang sama yang ditetapkan oleh Perlembagaan Persekutuan bagi Perdana Menteri di bawah Perkara 43(2)(a) — seorang ahli Dewan Rakyat yang berkemungkinan mendapat kepercayaan majoriti. Baik perkataan negeri mahupun perkataan persekutuan tidak menyebut parti atau gabungan secara khusus; ia adalah ujian bilangan di dalam dewan, yang dinilai oleh ketua negeri.

Sebaik sahaja dilantik, Menteri Besar atau Ketua Menteri menasihati ketua negeri tentang siapa yang lain menyertai Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri. Di bawah Perlembagaan Sabah, misalnya, Kabinet terdiri daripada Ketua Menteri ditambah tidak lebih daripada sepuluh dan tidak kurang daripada empat ahli lain, kesemuanya diambil daripada Dewan — satu julat yang berpunca daripada model Jadual Kelapan yang sama yang diikuti (dengan penomboran tempatan) di seluruh negeri lain. Majlis itu:

• bertanggungjawab secara kolektif kepada Dewan Undangan Negeri, bukan kepada ketua negeri;
• mesti meletak jawatan jika ketuanya hilang kepercayaan majoriti ahli Dewan, kecuali ketua negeri sebaliknya membubarkan Dewan itu atas permintaannya; dan
• ahlinya yang lain dilantik dan disingkirkan atas nasihat Menteri Besar atau Ketua Menteri, bukan dipilih secara bebas oleh ketua negeri.

Sekali lagi, ini adalah reka bentuk yang sama, baris demi baris, seperti yang digunakan oleh Perkara 43 bagi Kabinet persekutuan: seorang Perdana Menteri yang mesti memegang kepercayaan Dewan Rakyat, menteri-menteri yang dilantik atas nasihatnya, dan tanggungjawab kolektif kepada Parlimen yang tertulis dalam Perlembagaan dan bukan dibiarkan sebagai konvensyen.

Badan perundangan: satu dewan, lima tahun

Setiap negeri mempunyai sebuah Dewan Undangan Negeri — biasanya diringkaskan sebagai DUN (di Sarawak ia membawa nama bersejarah Council Negri). Berbeza daripada Parlimen persekutuan yang mempunyai dua dewan, badan perundangan negeri ialah satu dewan sahaja: ketua negeri ditambah satu Dewan, tanpa sebarang setara kepada Dewan Negara.

Beberapa peraturan struktur berulang merentas negeri-negeri, digambarkan di sini dengan angka Sabah sendiri:

• Dewan itu memilih seorang Yang di-Pertua, dan — di Sabah, Sarawak dan beberapa negeri lain — ketua negeri juga boleh melantik sebilangan kecil ahli tambahan.
• Kecuali dibubarkan lebih awal, sesebuah Dewan berjalan selama lima tahun daripada perbicaraan pertamanya sebelum terbubar secara automatik.
• Sebaik sahaja dibubarkan, pilihan raya umum mesti diadakan dalam masa 60 hari, dan Dewan yang baharu mesti bersidang dalam masa 120 hari daripada pembubaran itu.
• Sesuatu Rang Undang-Undang yang diluluskan oleh Dewan menjadi undang-undang sebaik sahaja ketua negeri memperkenankannya — dan jika beliau belum memperkenankannya dalam masa 30 hari, ia tetap menjadi undang-undang, seolah-olah ia telah diperkenankan.

Bilangan kerusi yang dipilih itu sendiri langsung tidak ditetapkan oleh Perlembagaan Persekutuan; undang-undang setiap negeri sendiri menetapkan bilangannya sendiri, dan itulah sebabnya dewan-dewan dengan saiz yang sangat berbeza wujud merentas 13 negeri. Untuk butiran klausa demi klausa yang lengkap tentang bagaimana sebuah DUN dibentuk, berapa lama ia boleh dijauhkan daripada undian di dewan, dan bagaimana perjalanan sesuatu Rang Undang-Undang sebenarnya berfungsi, lihat Dewan Undangan Negeri (DUN) — artikel ini sengaja kekal di peringkat struktur keseluruhan berbanding mengulangi butiran itu.

Apa yang sebenarnya boleh diputuskan oleh sebuah kerajaan negeri

Tiada satu pun daripada jentera badan eksekutif-dan-dewan ini bermakna tanpa sesuatu untuk digubal undang-undang ke atasnya. Jadual Kesembilan kepada Perlembagaan Persekutuan membahagikan kuasa penggubalan undang-undang antara Senarai Persekutuan, Senarai Negeri dan Senarai Bersama. Senarai Negeri memberikan setiap Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri dan DUN kuasa eksklusif — tertakluk kepada pengecualian Wilayah Persekutuan — ke atas perkara-perkara termasuk:

• undang-undang Islam dan adat Melayu (termasuk penubuhan mahkamah Syariah);
• tanah, termasuk pegangan tanah, rizab Melayu, dan pengambilan paksa;
• pertanian dan perhutanan;
• kerajaan tempatan, kadar tempatan dan pilihan raya tempatan; dan
• kerja raya negeri, dan air selain daripada bekalan dan perkhidmatan air.

Undang-undang persekutuan masih mengatasi undang-undang negeri apabila kedua-duanya bercanggah, dan Senarai Bersama (kebajikan sosial, perancangan bandar dan desa, kesihatan awam, dan lain-lain) adalah kawasan bersama. Untuk gambaran yang lebih lengkap tentang bagaimana senarai-senarai ini berinteraksi merentas ketiga-tiga peringkat kerajaan, lihat Tiga peringkat kerajaan Malaysia dan siapa menggubal undang-undang mengenai apa.

Sabah dan Sarawak: satu senarai tambahan

Sabah dan Sarawak menggubal undang-undang ke atas satu tambahan lagi kepada Senarai Negeri dan Senarai Bersama — meliputi perkara-perkara seperti undang-undang dan adat anak negeri, mahkamah anak negeri, pelabuhan dan labuhan yang tidak diisytiharkan persekutuan, serta bekalan air — yang ditetapkan secara berasingan di bawah Perkara 95B Perlembagaan Persekutuan. Ini mencerminkan terma-terma di mana kedua-dua negeri itu menyertai Persekutuan pada 1963, bersama-sama dengan perlindungan lain yang khusus untuk mereka. Lihat Perlindungan berperlembagaan bagi Sabah dan Sarawak untuk gambaran lengkap.

Kesilapan lazim

Menganggap ketua negeri sendiri yang memilih keseluruhan Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri. Beliau melantik Menteri Besar atau Ketua Menteri menggunakan pertimbangannya sendiri tentang siapa yang mendapat kepercayaan majoriti, tetapi setiap pelantikan lain kepada Majlis itu dibuat atas nasihat orang itu, bukan dipilih secara bebas.

Mengelirukan DUN dengan Dewan Negara. Dewan Undangan Negeri ialah sebuah badan peringkat negeri, satu dewan sahaja; Dewan Negara ialah dewan atasan Parlimen persekutuan. Sesetengah dewan dipanggil secara tidak rasmi sebagai “Dewan Negeri,” yang menambah kekeliruan tetapi tetap merujuk kepada badan negeri itu.

Menganggap “Yang di-Pertua Negeri” dan “Yang di-Pertuan Agong” boleh saling ditukar ganti. Kedua-duanya adalah jawatan yang berbeza pada peringkat kerajaan yang berbeza — satu mengetuai sebuah negeri tanpa Raja, satu lagi ialah ketua negara persekutuan yang dipilih daripada kalangan sembilan Raja.

Menganggap saiz Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri adalah sama di setiap negeri. Jadual Kelapan menetapkan satu julat model, tetapi setiap Perlembagaan Negeri menetapkan angkanya sendiri dan boleh meminda angka itu; Perlembagaan Sabah, sebagai contoh, mengehadkan Kabinetnya kepada seorang Ketua Menteri ditambah sepuluh ahli lain.

Menganggap tanah, undang-undang keluarga Islam atau kerajaan tempatan adalah perkara persekutuan. Ia terletak dalam Senarai Negeri, dan itulah sebabnya enakmen peringkat negeri — bukan Akta Parlimen persekutuan — mentadbir perkara-perkara itu, tertakluk kepada Wilayah Persekutuan yang ditadbir secara berasingan.

Apa yang seterusnya

• Raja dan gabenor — bagaimana kedua-dua jenis ketua negeri berbeza dari segi gelaran, tempoh jawatan dan peranan keagamaan.
• Dewan Undangan Negeri (DUN) — peraturan klausa demi klausa Jadual Kelapan tentang bagaimana sesebuah dewan negeri dibentuk, berjalan, dan meluluskan undang-undang.
• Perdana Menteri dan Kabinet — versi peringkat persekutuan bagi ujian kepercayaan dan peraturan tanggungjawab kolektif yang sama.
• Tiga peringkat kerajaan Malaysia — kedudukan kerajaan negeri antara kerajaan persekutuan dan pihak berkuasa tempatan.
• Siapa menggubal undang-undang mengenai apa: Senarai Persekutuan, Negeri dan Bersama — pembahagian penuh kuasa perundangan di sebalik Senarai Negeri.
• Perlindungan berperlembagaan bagi Sabah dan Sarawak — kuasa dan perlindungan tambahan yang khusus untuk kedua-dua negeri Borneo itu.