Sabah: Negeri di Bawah Bayu dan Terma Persekutuannya

Sabah tidak menyertai Malaysia sebagai sebuah negeri yang menyertai sebuah negara. Ia menyertainya sebagai salah satu wilayah penandatangan yang mewujudkan negara itu — Borneo Utara menandatangani Perjanjian Malaysia di London pada Julai 1963 bersama-sama Persekutuan Tanah Melayu, Sarawak, Singapura dan United Kingdom. Titik permulaan itu masih membentuk cara Sabah ditadbir, dibiayai dan diperkatakan hari ini, dan itulah sebabnya profil Sabah perlu merangkumi sebuah perjanjian selain sebuah gunung.

Fakta utama

Ibu negeri	Kota Kinabalu
Populasi	3,418,785 (banci 2020, DOSM)
Ketua negeri	Yang di-Pertua Negeri (Gabenor); kerajaan negeri diketuai oleh seorang Ketua Menteri
Titik tertinggi	Gunung Kinabalu, 4,095 m — gunung tertinggi antara Himalaya dan New Guinea
Industri utama	Pertanian (kelapa sawit), minyak dan gas, perkhidmatan, pelancongan
Menyertai persekutuan	Sebagai Borneo Utara, di bawah Perjanjian Malaysia 1963

Geografi

Sabah menduduki hujung utara Borneo, pulau ketiga terbesar di dunia. Ia adalah negeri kedua terbesar Malaysia selepas Sarawak, yang bersempadan dengannya di sebelah barat daya, dan ia berkongsi sempadan darat dengan Kalimantan Indonesia di sebelah selatan. Dua laut mengapitnya: Laut China Selatan di pantai barat dan Laut Sulu serta Laut Celebes di sebelah timur.

Gelaran tradisional negeri ini, “Negeri di Bawah Bayu”, merujuk kepada kedudukannya di selatan lingkaran taufan. Mercu tanda utamanya ialah Gunung Kinabalu, sebuah jasad granit setinggi 4,095 meter yang merupakan gunung tertinggi antara Himalaya dan New Guinea.

Gunung ini terletak di dalam Taman Kinabalu (Kinabalu Park), sebuah kawasan perlindungan seluas 75,370 hektar yang diurus oleh Sabah Parks. Pada tahun 2000, ia menjadi Tapak Warisan Dunia UNESCO pertama Malaysia, didaftarkan atas kepekatan hidupan tumbuhan yang luar biasa — habitat taman ini terbentang daripada hutan hujan tanah pamah pada kira-kira 150 m sehingga tumbuhan renek sub-alpin di zon kemuncak, dan ia diiktiraf sebagai pusat endemisme tumbuhan yang penting di peringkat global.

Di lepas pantai, pulau Labuan di pantai barat Sabah kini merupakan sebuah Wilayah Persekutuan yang berasingan — lihat Labuan untuk mengetahui bagaimana ini berlaku.

Ekonomi

Ekonomi Sabah bergantung kepada komoditi dan, semakin meningkat, kepada perkhidmatan dan pelancongan.

• Pertanian — Sabah ialah salah satu negeri pengeluar kelapa sawit utama Malaysia, dan tanaman ini mendominasi output pertaniannya.
• Minyak dan gas — petroleum dihasilkan di luar pantai Sabah, dan pengaturan hasil petroleum merupakan salah satu perkara tetap dalam perbincangan persekutuan–negeri di bawah MA63 (diterangkan di bawah).
• Perkhidmatan dan pelancongan — Kota Kinabalu adalah pintu masuk kepada ekonomi pelawat yang dibina atas Gunung Kinabalu, pulau dan tapak menyelam, serta hidupan liar.

Menurut catatan kerajaan negeri sendiri, Sabah menyumbang 5.5 peratus KDNK Malaysia pada tahun 2023 — bahagian keenam terbesar antara negeri-negeri, dalam kumpulan bersama Selangor, Kuala Lumpur, Johor, Sarawak dan Pulau Pinang yang bersama-sama menghasilkan 73 peratus daripada ekonomi negara. Negeri ini mencatatkan RM7 bilion dalam hasil negeri pada tahun 2023, satu rekod bagi Sabah, dan menarik RM11.34 bilion pelaburan diluluskan pada tahun tersebut, tertinggi ketujuh di negara ini.

Bertentangan dengan skala itu ialah jurang pembangunan yang berlarutan: tahap pendapatan dan liputan infrastruktur Sabah masih ketinggalan berbanding negeri-negeri semenanjung yang lebih maju secara perindustrian, dan merapatkan jurang itu merupakan keutamaan yang dinyatakan dalam kedua-dua pelan pembangunan persekutuan dan negeri.

Kerajaan

Ketua negeri Sabah ialah Yang di-Pertua Negeri, yang dilantik oleh Yang di-Pertuan Agong. Kerajaan negeri diketuai oleh seorang Ketua Menteri yang memegang kepercayaan Dewan Undangan Negeri Sabah — berbeza daripada Sarawak, yang menamakan semula ketua kerajaannya sebagai Premier, Sabah mengekalkan gelaran Ketua Menteri.

Oleh sebab Sabah menyertai persekutuan atas terma yang dirundingkan, institusi negerinya memegang kuasa yang tidak dimiliki oleh negeri-negeri semenanjung, paling ketara dalam hal imigresen: pengembara yang tiba dari Semenanjung Malaysia atau Sarawak melepasi pemeriksaan imigresen Sabah yang berasingan, satu kawalan yang dikekalkan sebagai sebahagian daripada perlindungan kemasukan negeri itu.

Sabah di bawah Perjanjian Malaysia 1963

Bahagian ini menerangkan kedudukan undang-undang dan pendirian-pendirian yang diambil mengenainya, tanpa menyokong mana-mana pihak.

Instrumen itu. Perjanjian Malaysia ditandatangani di London pada 9 Julai 1963 oleh United Kingdom, Persekutuan Tanah Melayu, Borneo Utara, Sarawak dan Singapura, dan Malaysia terbentuk pada 16 September 1963 — kisah proses itu diceritakan dalam Pembentukan Malaysia. Perjanjian itu sendiri ringkas; perlindungan substantif bagi Sabah dibawa masuk ke dalam Perlembagaan Persekutuan melalui Malaysia Act 1963.

Di mana perlindungan itu terletak. Peruntukan perlembagaan yang paling kerap dipetik bagi Sabah termasuk Perkara 95B hingga 95E (pengaturan perundangan dan pentadbiran), 112C dan 112D (geran khas dan hasil yang diperuntukkan, dengan peruntukan untuk semakan berkala), 161 dan 161A (bahasa dan kedudukan istimewa anak negeri), serta 161E — yang memerlukan persetujuan Yang di-Pertua Negeri Sabah sebelum pindaan perlembagaan tertentu yang menjejaskan negeri itu boleh dibuat.

Dua Puluh Perkara. Borneo Utara mengemukakan satu memorandum dua puluh perkara kepada Jawatankuasa Antara Kerajaan yang menyediakan pengaturan perlembagaan itu. Memorandum ini sering dirujuk dalam wacana awam sebagai “hak-hak Sabah”; sebagai satu rekod dokumentar, ia merupakan satu penyerahan kepada jawatankuasa tersebut dan bukannya satu lampiran kepada perjanjian itu, dan yang mana antara perkara-perkaranya dibawa masuk ke dalam bentuk mengikat — dan bagaimana ia dilakukan — merupakan salah satu persoalan yang mana pihak persekutuan dan negeri, serta pengulas, membaca rekod itu secara berbeza.

Proses semasa. Parlimen meminda Perkara 1(2) Perlembagaan Persekutuan pada tahun 2022 (Act A1642), meneliti semula perkataan yang menerangkan kedudukan Sabah dan Sarawak dalam persekutuan. Pelaksanaan perkara-perkara MA63 — termasuk semakan kewangan dan pemindahan kuasa pentadbiran — dirundingkan melalui satu jentera Hal Ehwal Sabah dan Sarawak yang khusus di Jabatan Perdana Menteri, yang berkhidmat untuk satu majlis yang dipengerusikan oleh Perdana Menteri. Pendirian berbeza-beza antara pihak yang terlibat mengenai kadar dan skop pelaksanaan; artikel ini merekodkan bahawa proses itu sedang berjalan dan tidak mencirikan pendirian mana-mana pihak.

Bagi perjanjian itu sendiri — apa yang dinyatakannya, apa yang ditunjukkannya, dan apa yang diperdebatkan mengenainya — lihat artikel khusus mengenai MA63.

Kesilapan biasa

• “Sabah menyertai Malaysia” berbanding “membantu membentuk Malaysia”. Catatan rasmi Malaysia menggambarkan Borneo Utara, Sarawak dan Singapura sebagai pihak kepada perjanjian yang mewujudkan Malaysia pada tahun 1963, bukan sebagai penyertaan ke dalam sebuah persekutuan sedia ada. Perbezaan ini penting dalam wacana perlembagaan dan wajar dinyatakan dengan tepat.
• Dua Puluh Perkara bukanlah teks MA63. Ia merupakan satu memorandum kepada Jawatankuasa Antara Kerajaan; komitmen dalam perjanjian itu terkandung dalam laporan jawatankuasa tersebut serta peruntukan perlembagaan yang disenaraikan di atas.
• Ketua Menteri, bukan Premier. Ketua kerajaan Sarawak kini bergelar Premier; Sabah kekal dengan gelaran Ketua Menteri.
• Taman Kinabalu ialah Tapak Warisan Dunia, bukan gunung itu sahaja. Pendaftaran itu merangkumi taman seluas 75,370 hektar, dan puncak gunung hanyalah satu bahagian daripadanya.

Apa yang seterusnya

Terokai MA63 untuk penjelasan dokumen demi dokumen mengenai perjanjian itu dan perlindungannya, Pembentukan Malaysia untuk sejarah 16 September 1963, dan Sarawak untuk melihat bagaimana negeri Borneo Malaysia yang satu lagi memegang satu set pengaturan yang selari — tetapi tidak sama — dengan Sabah. Bagi sisi persekutuan dalam hubungan ini, mulakan dengan Yang di-Pertuan Agong, yang melantik Yang di-Pertua Negeri Sabah.

---

Artikel ini dikelaskan sebagai sensitif (3R+1: hal ehwal perlembagaan) di bawah dasar editorial NegaraKu.md, kerana kedudukan Sabah di bawah Perjanjian Malaysia 1963 dan proses pelaksanaan persekutuan–negeri merupakan isu perlembagaan yang masih hidup. Ia ditulis untuk bersifat deskriptif secara ketat dan disimpan dalam draf sementara menunggu kelulusan manusia sebelum penerbitan.