Putrajaya: pusat pentadbiran persekutuan yang bukan sebuah negeri

Pada 1999, Pejabat Perdana Menteri berpindah keluar dari Kuala Lumpur. Ibu negara tidak berubah — yang berpindah ialah mesin pentadbirannya.

Itulah Putrajaya: bukan ibu negara baharu, bukan juga negeri baharu, tetapi sebuah Wilayah Persekutuan yang dibina khusus untuk menempatkan cabang eksekutif kerajaan persekutuan. Ia diukir daripada ladang Prang Besar di daerah Sepang, Selangor.

Fakta asas

Perkara	Butiran
Status	Wilayah Persekutuan, bukan negeri — Perkara 1(4) Perlembagaan Persekutuan
Ditubuhkan	1 Februari 2001, melalui Akta Perlembagaan (Pindaan) 2001 [Akta A1095]
Keluasan	4,931 hektar (kira-kira 49.31 km persegi), 20 presint
Penduduk	Kira-kira 120,800 orang (anggaran DOSM bagi 2025)
Pihak berkuasa tempatan	Perbadanan Putrajaya, di bawah Akta Perbadanan Putrajaya 1995 [Akta 536]
Perwakilan	Satu kerusi Dewan Rakyat (P.125 Putrajaya); seorang ahli Dewan Negara dilantik Yang di-Pertuan Agong
Tiada	Dewan Undangan Negeri; Raja atau Yang di-Pertua Negeri; kerajaan negeri

Mengapa pentadbiran keluar dari Kuala Lumpur

Pilihan tapak menjelaskan niatnya. Pada 2 Jun 1993, Kerajaan memilih Prang Besar kerana kedudukannya yang strategik di koridor pembangunan antara Kuala Lumpur dan Lapangan Terbang Antarabangsa Kuala Lumpur — bukan kerana kedekatannya dengan pusat bandar.

Konsep yang dipilih pada 15 Disember 1994 ialah “Bandar Dalam Taman”. Hari ini kira-kira 1,923 hektar — 39% daripada keluasan Putrajaya — dikhaskan sebagai jaringan kawasan hijau, termasuk Tasik Putrajaya seluas 400 hektar dan sel-sel wetland buatan seluas 200 hektar. Susun atur sebegini mustahil dilaksanakan di dalam Kuala Lumpur yang sudah terbina padat.

Pada 12 Oktober 1994, Jemaah Menteri menukar nama Prang Besar kepada Putrajaya sempena Perdana Menteri pertama, Almarhum Tunku Abdul Rahman Putra Al-Haj.

Bagaimana tanah Selangor menjadi wilayah persekutuan

Ini bukan satu tindakan tunggal. Ia satu siri langkah undang-undang selama lapan tahun.

• 16 Disember 1993 — tapak yang dikenal pasti diisytiharkan di bawah seksyen 8 Akta Pengambilan Balik Tanah 1960 [Akta 486].
• 20 Julai 1995 — perjanjian dimeterai antara Kerajaan Persekutuan dan Kerajaan Negeri Selangor di bawah Perkara 80(5) Perlembagaan Persekutuan, membolehkan Persekutuan menjalankan fungsi pihak berkuasa bagi mentadbir kawasan Putrajaya. Ketika ini Putrajaya masih tanah Selangor.
• 1 Mac 1996 — Akta Perbadanan Putrajaya 1995 [Akta 536] mula berkuat kuasa, menubuhkan Perbadanan Putrajaya.
• 1999 — Bangunan Perdana Putra siap dan Pejabat Perdana Menteri berpindah dari Kuala Lumpur ke Putrajaya.
• 1 Februari 2001 — Akta Perlembagaan (Pindaan) 2001 [Akta A1095] meminda Perkara 1(4) supaya wilayah Negeri Selangor tidak lagi termasuk Putrajaya.

Perhatikan urutannya: pentadbiran berpindah dahulu, status perlembagaan menyusul kemudian. Sepanjang tempoh itu, asas undang-undangnya ialah perjanjian antara dua kerajaan — kerana Perkara 2(b) memperuntukkan bahawa sempadan sesuatu Negeri tidak boleh diubah tanpa persetujuan Negeri itu, yang dinyatakan melalui undang-undang Badan Perundangan Negeri, dan tanpa persetujuan Majlis Raja-Raja.

”Bukan negeri” bermakna apa dalam amalan

Perbezaan ini bukan teknikal semata-mata. Ia mengubah siapa yang membuat keputusan.

• Perundangan. Butiran 6(e) Senarai Persekutuan meletakkan “pemerintahan dan pentadbiran Wilayah-Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur, Labuan dan Putrajaya” di bawah kuasa Parlimen — bukan mana-mana dewan undangan negeri.
• Kerajaan tempatan. Butiran 4 Senarai Negeri hanya terpakai bagi kerajaan tempatan di luar ketiga-tiga Wilayah Persekutuan. Di Putrajaya, fungsi itu dijalankan oleh Perbadanan Putrajaya, yang anggotanya dilantik oleh Menteri yang bertanggungjawab bagi Wilayah Persekutuan Putrajaya, bukan dipilih.
• Sisa hubungan dengan Selangor. Seksyen 5(1) Akta 536 masih memperuntukkan dua anggota Perbadanan yang mewakili Kerajaan Negeri Selangor, dinamakan oleh Menteri Besar dengan perkenan Sultan Selangor.
• Perwakilan. Akta A1095 menambah satu kerusi Dewan Rakyat bagi Putrajaya (kini P.125 Putrajaya) dan seorang ahli Dewan Negara yang dilantik Yang di-Pertuan Agong.

Kesilapan lazim

• Menyamakan Putrajaya dengan ibu negara. Istana Negara dan Bangunan Parlimen kekal di Kuala Lumpur.
• Menyangka Putrajaya “diambil” secara sepihak. Langkah pertama pada 1995 ialah satu perjanjian di bawah Perkara 80(5), bukan pengisytiharan sepihak.
• Mencari DUN atau ADUN Putrajaya. Tiada. Hanya ada satu kerusi Parlimen.
• Mengelirukan Putrajaya dengan Cyberjaya. Kedua-duanya dirancang dalam Rancangan Struktur yang sama pada Disember 1994, tetapi Cyberjaya kekal di dalam Negeri Selangor.

Apa seterusnya

Jika anda menjejaki di mana sesuatu urusan kerajaan sebenarnya diputuskan, baca Kuala Lumpur untuk memahami pembahagian antara ibu negara dan pusat pentadbiran, dan Selangor untuk melihat negeri yang mengelilingi kedua-duanya tanpa mengandungi mana-mana satu pun. Untuk asas perlembagaannya, rujuk Perlembagaan Persekutuan.