Majlis Tempatan di Malaysia: Peringkat Kerajaan yang Tidak Boleh Anda Undi

Majlis yang membaiki lampu jalan anda, mengutip sampah anda, meluluskan pembinaan tambahan rumah jiran anda dan melesenkan kedai kopi di bawah rumah anda ialah peringkat kerajaan yang paling dekat dengan kehidupan seharian. Ia juga satu-satunya peringkat yang ahlinya tidak dipilih oleh mana-mana pengundi Malaysia.

Ahli-ahli majlis tempatan, dan Datuk Bandar atau Yang di-Pertua yang mengetuai mereka, dilantik oleh kerajaan negeri. Itulah kedudukannya sejak enam dekad yang lalu — bermula dengan penggantungan darurat pada 1965 dan kemudiannya ditetapkan dalam undang-undang kekal.

Fakta asas

Perkara	Butiran
Tiga gred	Majlis Bandaraya, Majlis Perbandaran, Majlis Daerah
Undang-undang yang mentadbir (negeri)	Akta Kerajaan Tempatan 1976 [Akta 171]
Siapa yang menganggotai majlis	Seorang Datuk Bandar atau Yang di-Pertua + 8 hingga 24 Ahli Majlis (s. 10, Akta 171)
Bagaimana mereka mendapat jawatan	Dilantik oleh Pihak Berkuasa Negeri; tempoh tidak melebihi 3 tahun
Asas perlembagaan	Kerajaan tempatan ialah perkara 4 Senarai Negeri (Jadual Kesembilan)
Badan dasar kebangsaan	Majlis Negara bagi Kerajaan Tempatan (Perkara 95A)
Wilayah Persekutuan	Di luar Akta 171 — ditadbir oleh DBKL, Perbadanan Putrajaya, Perbadanan Labuan
Pilihan raya tempatan	Digantung 1 Mac 1965; tidak diadakan pada masa ini

Kedudukan kerajaan tempatan dalam struktur

Malaysia mempunyai tiga peringkat kerajaan: persekutuan, negeri, dan tempatan. Kerajaan tempatan tidak disebut sebagai satu peringkat tersendiri sebagaimana dua peringkat pertama — sebaliknya, ia muncul sebagai satu perkara yang negeri-negeri berkuasa menggubal undang-undang mengenainya.

Perkara 4 Senarai Negeri, dalam Jadual Kesembilan Perlembagaan Persekutuan, memperuntukkan kepada negeri-negeri “kerajaan tempatan di luar Wilayah-Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur, Labuan dan Putrajaya”, dengan jelas merangkumi “pentadbiran tempatan; perbadanan perbandaran; lembaga tempatan, bandar dan luar bandar serta pihak-pihak berkuasa tempatan lain; perkhidmatan kerajaan tempatan, kadar tempatan, pilihan raya kerajaan tempatan”. Oleh itu, pilihan raya kerajaan tempatan, di atas kertas, adalah perkara yang dikawal oleh negeri-negeri.

Autonomi negeri itu dibatasi oleh satu mekanisme persekutuan. Perkara 95A menubuhkan Majlis Negara bagi Kerajaan Tempatan, dipengerusikan oleh seorang Menteri persekutuan dengan seorang wakil daripada setiap negeri (dilantik oleh Raja atau Yang di-Pertua Negeri) serta sehingga sepuluh wakil persekutuan. Tugasnya ialah “merumuskan dari semasa ke semasa … satu dasar kebangsaan bagi penggalakan, pemajuan dan kawalan kerajaan tempatan di seluruh Persekutuan”, dan Perlembagaan memperuntukkan bahawa “Kerajaan Persekutuan dan Kerajaan Negeri hendaklah mematuhi dasar yang dirumuskan itu”. Inilah sebabnya majlis-majlis di seluruh Semenanjung beroperasi mengikut satu model yang secara meluasnya seragam dan bukannya sebelas model yang berbeza. Untuk corak yang lebih luas mengenai siapa menggubal undang-undang tentang apa, lihat pembahagian kuasa persekutuan–negeri.

Tiga gred majlis

Di bawah Akta Kerajaan Tempatan 1976, sesebuah pihak berkuasa tempatan mengambil salah satu daripada tiga gred.

• Majlis Daerah — gred asas, biasanya meliputi bandar-bandar kecil dan daerah luar bandar.
• Majlis Perbandaran (Municipal Council) — kawasan yang lebih membandar yang memenuhi kriteria taraf perbandaran.
• Majlis Bandaraya (Majlis / Dewan Bandaraya) — sebuah perbandaran yang telah dinaikkan taraf kepada taraf bandaraya. Menurut perkataan Akta itu sendiri, sebuah Majlis Bandaraya ialah “Majlis bagi mana-mana Perbandaran yang telah diberikan taraf sebagai sebuah Bandaraya”.

Seksyen 3 Akta 171 ialah suis yang mewujudkan dan menggredkan sesebuah majlis. Ia memperuntukkan bahawa Pihak Berkuasa Negeri, “dengan berunding dengan Menteri dan Setiausaha Suruhanjaya Pilihan Raya”, boleh melalui notifikasi dalam Warta mengisytiharkan sesuatu kawasan sebagai kawasan pihak berkuasa tempatan, menamakannya, mentakrifkan sempadannya, dan “menentukan taraf pihak berkuasa tempatan itu … sama ada sebagai Majlis Perbandaran atau Majlis Daerah.” Seksyen 4 membenarkan negeri menukar nama, menukar taraf, atau mengubah sempadan kemudian.

Walau apa pun gredanya, struktur dalamannya adalah sama, dan begitu juga cara kerusi-kerusinya diisi.

Bagaimana ahli majlis dilantik

Seksyen 10 Akta 171 menetapkan komposisi setiap pihak berkuasa tempatan. Sesebuah majlis “hendaklah terdiri daripada Datuk Bandar atau Yang di-Pertua; dan tidak kurang daripada lapan dan tidak lebih daripada dua puluh empat Ahli Majlis lain, yang dilantik oleh Pihak Berkuasa Negeri.”

Perkataan yang menentukan ialah dilantik. Penduduk tidak memilih ahli majlis; Pihak Berkuasa Negeri — iaitu Raja atau Yang di-Pertua Negeri, bertindak atas nasihat kerajaan negeri — yang menamakan mereka. Seksyen 10 seterusnya menghendaki majoriti terdiri daripada orang yang bermastautin biasa di kawasan itu yang, pada pandangan negeri, mempunyai “pengalaman luas dalam hal ehwal kerajaan tempatan” atau “telah mencapai kecemerlangan dalam mana-mana profesion, perdagangan atau perindustrian, atau selainnya berupaya mewakili kepentingan komuniti mereka.”

Ciri-ciri lain jawatan itu mengikut model perlantikan yang sama:

• Tempoh perkhidmatan seorang ahli majlis tidak boleh melebihi tiga tahun, dan seorang ahli majlis layak dilantik semula.
• Sesuatu jawatan menjadi kosong apabila meletak jawatan, apabila hilang kelayakan, atau “jika perlantikannya dibatalkan oleh Pihak Berkuasa Negeri” — negeri yang melantik juga boleh memecat.
• Seorang Datuk Bandar atau Yang di-Pertua mengetuai majlis, turut dilantik dan bukan dipilih ke jawatan itu oleh penduduk.

Wilayah-Wilayah Persekutuan ditadbir secara berbeza

Perkara 4 Senarai Negeri mengecualikan Kuala Lumpur, Putrajaya dan Labuan, dan Akta 171 tidak mewujudkan majlis biasa di sana. Setiap Wilayah Persekutuan mempunyai susunannya sendiri:

• Kuala Lumpur ditadbir oleh Dewan Bandaraya Kuala Lumpur (DBKL) di bawah Akta Ibu Negara Persekutuan 1960 [Akta 190], diketuai oleh seorang Datuk Bandar yang dilantik oleh persekutuan.
• Putrajaya ditadbir oleh Perbadanan Putrajaya.
• Labuan ditadbir oleh Perbadanan Labuan.

Dalam setiap kes, fungsi pihak berkuasa tempatan dijalankan oleh sebuah badan yang dilantik oleh persekutuan, bukan majlis terpilih — selari dengan, tetapi dari segi undang-undang berasingan daripada, sistem majlis negeri.

Bagaimana pilihan raya tempatan digantung

Malaysia pernah memilih majlis tempatannya. Di bawah Akta Pilihan Raya Kerajaan Tempatan 1960 dan ordinan-ordinan yang lebih awal, bandaraya, perbandaran dan banyak lembaga bandar serta daerah mempunyai ahli majlis terpilih, dan George Town di Pulau Pinang mengadakan sebahagian daripada pilihan raya tempatan paling awal di negara ini.

Titik perubahannya terdokumen dan khusus. Pada 1 Mac 1965, semasa konfrontasi bersenjata (Konfrontasi) dengan Indonesia, pilihan raya kerajaan tempatan digantung melalui peraturan darurat. Langkah itu dirangka sebagai bersifat sementara, dan ahli-ahli majlis yang sedang berkhidmat dibiarkan kekal berjawatan dan bukan disingkirkan serta-merta.

Sebuah Suruhanjaya Diraja Siasatan, dipengerusikan oleh Senator Athi Nahappan, dilantik untuk mengkaji cara kerja pihak-pihak berkuasa tempatan dan melaporkan pada penghujung dekad itu; ia mengesyorkan pemulihan kerajaan tempatan yang dipilih. Cadangan itu tidak diterima pakai. Sebaliknya:

• Akta Kerajaan Tempatan (Peruntukan Sementara) 1973 [Akta 124] menamatkan tempoh ahli-ahli majlis terpilih yang masih berbaki dan membenarkan fungsi mereka dijalankan oleh lembaga-lembaga pengurusan yang dilantik oleh kerajaan-kerajaan negeri.
• Akta Kerajaan Tempatan 1976 [Akta 171] kemudiannya meletakkan sistem perlantikan itu di atas asas kekal. Seksyen 15 memperuntukkan bahawa, “Walau apa pun apa-apa peruntukan yang bertentangan yang terkandung dalam mana-mana undang-undang bertulis, semua peruntukan berhubung dengan pilihan raya kerajaan tempatan hendaklah terhenti berkuat kuasa atau kesannya”, dan bahawa ahli-ahli majlis yang memegang jawatan apabila Akta itu mula berkuat kuasa terhenti memegang jawatan.

Sejak itu, tiada pilihan raya kerajaan tempatan diadakan di Malaysia. Sama ada ia patut dipulihkan telah dibangkitkan dari semasa ke semasa oleh kerajaan-kerajaan negeri, parti-parti politik dan masyarakat sivil; oleh sebab pilihan raya kerajaan tempatan terletak dalam Senarai Negeri, sebarang perubahan sedemikian melibatkan kedua-dua negeri dan dasar kebangsaan seragam Majlis Negara bagi Kerajaan Tempatan di bawah Perkara 95A. Entri ini menerangkan kedudukan undang-undang dan sejarahnya; ia tidak mengambil sebarang pendirian mengenai perdebatan itu.

Salah faham lazim

• “Saya boleh mengundi datuk bandar saya.” Bukan dalam sistem Malaysia sekarang. Datuk Bandar, Yang di-Pertua dan ahli majlis dilantik, bukan dipilih.
• “Majlis tempatan adalah satu cabang kerajaan persekutuan.” Ia ditubuhkan dan ditadbir oleh kerajaan-kerajaan negeri di bawah Akta 171 — kecuali di tiga Wilayah Persekutuan, yang ditadbir secara persekutuan melalui badan-badan berasingan.
• “Majlis bandaraya, perbandaran dan daerah adalah tiga undang-undang yang berbeza.” Ia adalah tiga gred di bawah Akta 171 yang sama, berbeza terutamanya dari segi saiz dan taraf kawasan, bukan dari segi struktur pelantikan asasnya.
• “Pilihan raya dimansuhkan oleh Akta 1976.” Akta 1976 menjadikan kedudukan itu kekal, tetapi pilihan raya telahpun digantung pada 1965 dan majlis-majlis terpilih dibubarkan pada 1973; Akta 171 mengesahkan dan menyempurnakan perubahan itu.

Apa yang seterusnya

Untuk melihat bagaimana peringkat tempatan sesuai di bawah kerajaan negeri dan persekutuan, baca pembahagian kuasa persekutuan–negeri dan Perlembagaan Persekutuan, tempat Senarai Negeri dan Perkara 95A berada. Untuk mengetahui bagaimana kedua-dua Wilayah Persekutuan menjalankan pentadbiran tempatan mereka sendiri di luar sistem ini, lihat Kuala Lumpur dan Putrajaya.