Bagaimana Kerajaan Negeri Dibiayai di Malaysia

Apabila sebuah kerajaan negeri di Malaysia menyusun belanjawannya, ia bermula dengan satu realiti yang jarang disebut: cukai yang paling besar hasilnya — cukai pendapatan, cukai jualan dan perkhidmatan, kastam — bukan miliknya untuk dipungut. Sumber itu tergolong dalam bidang kuasa Persekutuan. Apa yang tinggal untuk negeri, dan bagaimana jurang itu diisi, ditetapkan hitam-putih dalam Perlembagaan Persekutuan.

Apakah sumber hasil yang menjadi milik negeri?

Perkara 110 Perlembagaan Persekutuan memberi setiap negeri hak ke atas hasil daripada sumber yang disenaraikan dalam Jadual Kesepuluh. Bahagian III jadual itu menyenaraikan sumber-sumber tersebut. Antaranya:

• Hasil daripada tanah, lombong dan hutan;
• Hasil daripada lesen tertentu (kecuali yang berkaitan bekalan air, kenderaan bermotor, pemasangan elektrik dan pendaftaran perniagaan);
• Duti hiburan;
• Bayaran dan terimaan bagi perkhidmatan khusus jabatan negeri;
• Sewa harta negeri dan terimaan jualan tanah;
• Denda dan lucut hak dalam mahkamah selain mahkamah persekutuan;
• Zakat, fitrah dan baitulmal serta hasil keagamaan Islam yang serupa;
• Hasil daripada kedai todi, dan harta karun (treasure trove).

Senarai ini menjelaskan mengapa tanah menjadi tulang belakang kewangan kebanyakan negeri. Premium tanah, cukai tanah dan pelbagai bayaran berkaitan tanah, lombong serta hutan adalah antara sedikit sumber besar yang benar-benar terletak di tangan negeri.

Apakah geran yang wajib dibayar Persekutuan?

Perkara 109 mewajibkan Persekutuan membayar dua geran berkanun utama kepada setiap negeri: geran perkapita dan geran jalan raya negeri.

Geran perkapita dikira mengikut penduduk, pada kadar yang ditetapkan dalam Bahagian I Jadual Kesepuluh:

Kumpulan penduduk	Kadar seorang
100,000 orang pertama	RM72.00
500,000 orang seterusnya	RM10.20
500,000 orang seterusnya	RM10.80
Baki selebihnya	RM11.40

Geran jalan raya negeri pula dikira dengan mendarabkan purata kos menyelenggara satu batu jalan negeri (pada standard minimum yang ditetapkan Persekutuan selepas berunding dengan Majlis Kewangan Negara) dengan jumlah batu jalan negeri yang layak. Kadar tetap seperti geran perkapita bermakna nilainya tidak semestinya seiring dengan pertumbuhan kos atau ekonomi dari semasa ke semasa.

Kementerian Kewangan membahagikan geran kepada negeri kepada dua kategori: geran berkanun dan geran bukan berkanun. Selain geran perkapita dan jalan raya, geran berkanun turut merangkumi Kumpulan Wang Simpanan Negeri (Perkara 109(6)), penyerahan duti eksport bijih timah (Perkara 110(3)), Geran Pertumbuhan Hasil (di bawah Akta Geran Pertumbuhan Hasil 1977), dan geran khas kepada Sabah dan Sarawak (Perkara 112C). Geran bukan berkanun pula termasuk sumbangan membantu kadar (Perkara 156) dan pinjaman kepada negeri (Perkara 111(2)).

Mengapa kebanyakan negeri bergantung pada Persekutuan?

Puncanya bersifat struktur. Kerana asas cukai yang paling produktif dipungut Persekutuan, jumlah hasil yang boleh dikumpul sesebuah negeri jauh lebih kecil berbanding Persekutuan. Analisis oleh ISEAS – Yusof Ishak Institute menganggarkan bahawa pada 2023, kerajaan negeri secara purata mengutip kira-kira RM926 per kapita, iaitu sekitar 10.3% daripada hasil Persekutuan yang dianggarkan RM8,969 per kapita (mengikut Jadual 1 kajian tersebut).

Perlu dicatat bahawa teks naratif kajian ISEAS itu di satu tempat menyebut angka hasil Persekutuan yang lebih tinggi (RM28,153 per kapita) yang tidak selari dengan nisbah 10.3% yang dinyatakan. Angka RM8,969 dalam jadual kajian itulah yang konsisten dengan nisbah tersebut dan dengan anggaran hasil Persekutuan sebenar, dan itulah yang dipetik di sini; angka rasmi sepatutnya disemak terhadap dokumen Kementerian Kewangan sebelum dijadikan rujukan muktamad.

Kebergantungan pada tanah juga tinggi. Kajian yang sama menganggarkan bahawa sumber berasaskan tanah menyumbang kira-kira 82% hasil Selangor pada 2022, manakala negeri seperti Pahang dan Kelantan memperoleh dalam lingkungan 18–20% hasil tahunan daripada hutan. Sebagai perbandingan, geran perkapita berjumlah kecil — Selangor dilaporkan menerima kira-kira RM77.2 juta geran perkapita pada 2022.

Terdapat pelbagai pandangan mengenai susunan ini. Sebahagian pihak berhujah negeri sepatutnya diberi lebih ruang fiskal dan autonomi hasil; sebahagian yang lain menekankan bahawa peruntukan dan pindahan persekutuan memang berpandukan Perlembagaan dan bertujuan menyeimbangkan keupayaan antara negeri. Artikel ini tidak mengambil apa-apa pendirian; ia hanya memaparkan rangka perlembagaan dan angka yang dilaporkan.

Apakah yang berbeza tentang Sabah dan Sarawak?

Kedudukan kewangan Sabah dan Sarawak dibentuk oleh syarat penyertaan mereka dalam Persekutuan pada 1963. Selain sumber dalam Bahagian III, kedua-dua negeri diberi sumber hasil tambahan di bawah Bahagian V Jadual Kesepuluh, antaranya:

• Duti import dan duti eksais ke atas produk petroleum;
• Duti eksport ke atas balak dan hasil hutan lain;
• Duti eksport ke atas mineral tertentu, selagi royalti negeri di bawah paras 10 peratus ad valorem;
• Cukai jualan negeri (state sales taxes);
• Bayaran dan duti daripada pelabuhan bukan persekutuan, serta terimaan berkaitan bekalan air.

Kedua-dua negeri juga menerima geran khas di bawah Perkara 112C. Jadual Kesepuluh Bahagian IV menetapkan, sebagai contoh, geran tahunan RM5,800,000 kepada Sarawak, dan bagi Sabah satu formula berkaitan dua per lima daripada lebihan hasil bersih persekutuan yang diperoleh daripada Sabah. Perkara 112D memperuntukkan semakan geran khas ini dari semasa ke semasa.

Kajian ISEAS menganggarkan Sarawak mempunyai hasil per kapita tertinggi antara semua negeri — kira-kira RM4,414 seorang penduduk — sebahagiannya dikaitkan dengan hak memungut cukai jualan negeri, termasuk ke atas produk petroleum. Nilai, tafsiran dan pelaksanaan hak-hak ini — termasuk dalam konteks Perjanjian Malaysia 1963 — merupakan perkara yang terus dibincangkan dan dirundingkan antara kerajaan Persekutuan dengan kedua-dua negeri.

Apa seterusnya

Untuk memahami gambaran penuh, tiga langkah membantu. Pertama, baca Perkara 109, 110 dan 112C Perlembagaan Persekutuan bersama Jadual Kesepuluh secara langsung — kesemuanya menentukan siapa memungut apa. Kedua, teliti belanjawan negeri masing-masing, yang biasanya menyenaraikan hasil tanah, hutan dan geran persekutuan secara berasingan. Ketiga, ikuti perbincangan berterusan mengenai desentralisasi fiskal dan hak Sabah serta Sarawak, kerana ia melibatkan pelbagai pendirian yang wajar difahami daripada sumber rasmi setiap pihak.

Angka dalam draf ini diambil daripada teks perlembagaan dan analisis yang dinyatakan dalam senarai sumber. Nombor belanjawan berubah setiap tahun; sentiasa semak dokumen rasmi terkini sebelum membuat sebarang kesimpulan.