Pentadbiran Daerah: Pejabat Daerah dan Pegawai Daerah

Antara negeri yang anda undi dan kampung tempat anda tinggal, ada satu lapisan kerajaan yang jarang disebut tetapi paling kerap anda temui apabila berurusan dengan tanah, projek pembangunan atau bantuan kecemasan: daerah. Di sinilah dasar negeri bertukar menjadi perkhidmatan sebenar, dan pusatnya ialah Pejabat Daerah.

Apa itu daerah, dan di mana ia dalam struktur kerajaan?

Malaysia mempunyai tiga lapisan kerajaan yang dipilih — Persekutuan, negeri, dan (di kawasan tertentu) kerajaan tempatan. Daerah bukan lapisan yang dipilih; ia lapisan pentadbiran. Setiap negeri dibahagikan kepada beberapa daerah untuk memudahkan kerajaan negeri menyampaikan perkhidmatan lebih dekat dengan rakyat.

Menurut data rasmi Jabatan Perangkaan Malaysia, terdapat 160 daerah pentadbiran di seluruh negara. Angka ini termasuk empat “negeri” yang tidak dipecahkan lagi kepada daerah, iaitu Perlis dan tiga Wilayah Persekutuan (Kuala Lumpur, Putrajaya dan Labuan).

Nama lapisan ini tidak sama di semua tempat. Di kebanyakan negeri Semenanjung ia dipanggil daerah. Di Kelantan, lapisan setara dipanggil jajahan. Di Sabah dan Sarawak, daerah dikumpulkan di bawah lapisan lebih tinggi yang dipanggil bahagian.

Bagaimana negeri dipecahkan kepada daerah dan mukim?

Rangka undang-undang untuk pembahagian ini datang daripada Kanun Tanah Negara 1965 (KTN). Seksyen 11 KTN, bertajuk “Kawasan Pentadbiran”, memberi Pihak Berkuasa Negeri kuasa — melalui pemberitahuan dalam Warta — untuk:

• membahagikan kawasan negeri kepada daerah;
• membahagikan mana-mana daerah kepada daerah kecil;
• membahagikan mana-mana daerah atau daerah kecil kepada mukim;
• mengubah atau meminda sempadan mana-mana daerah, daerah kecil, mukim, bandar atau pekan.

Ertinya, sempadan daerah dan mukim bukan sekadar garis di peta — ia diwartakan secara sah dan menjadi asas kepada seluruh sistem pentadbiran tanah negara. Susun lapis ini boleh diringkaskan seperti berikut.

Lapisan	Nama lazim	Peranan utama
Negeri	Negeri / Wilayah Persekutuan	Pihak Berkuasa Negeri; dasar dan perundangan tanah
Daerah	Daerah / Jajahan (Kelantan) / Bahagian (Sabah & Sarawak)	Pentadbiran daerah dan Pentadbir Tanah Daerah
Mukim	Mukim / Bandar / Pekan	Unit pentadbiran tanah; kawasan bidang kuasa penghulu

Apa yang dilakukan oleh Pejabat Daerah?

Pejabat Daerah ialah nadi pentadbiran di peringkat ini. Ia bukan sekadar tempat memproses borang — ia menyelaras hampir semua fungsi kerajaan yang menyentuh kehidupan harian penduduk daerah.

Portal rasmi Pejabat Daerah dan Tanah menyenaraikan lima fungsi teras yang dilaksanakan oleh sesebuah Pejabat Daerah:

Fungsi	Contoh urusan
Pentadbiran am dan kewangan	Pengurusan pejabat, kewangan, sumber manusia daerah
Pembangunan sosial	Kebajikan masyarakat, program komuniti, aktiviti sosial
Pembangunan fizikal	Penyelarasan projek pembangunan dan infrastruktur daerah
Penyelarasan mukim	Menghubungkan kerajaan dengan penghulu dan penduduk mukim
Keselamatan	Penyelarasan keselamatan dan tindak balas kecemasan/bencana

Dari segi peranan orang perseorangan, Pegawai Daerah bertindak sebagai perancang, penyelaras, pemantau dan pelaksana program di peringkat daerah — sekali gus menjadi ketua pentadbir bagi daerah berkenaan.

Siapa Pegawai Daerah, dan bagaimana dia dilantik?

Pegawai Daerah ialah jawatan perkhidmatan awam tetap, bukan jawatan politik. Menurut portal MyGovernment, daerah “diterajui oleh Pegawai Daerah atau Residen” yang “dilantik oleh Suruhanjaya Perkhidmatan Negeri (SPN) atau Perkhidmatan Awam Malaysia”.

Perbezaan ini penting. Menteri Besar dan Ahli Dewan Undangan Negeri dipilih melalui pilihan raya dan boleh bertukar selepas setiap pilihan raya; Pegawai Daerah pula kekal sebagai penjawat awam kerjaya yang memastikan kesinambungan pentadbiran tanpa mengira perubahan politik.

Bagaimana urusan tanah berkait dengan pentadbiran daerah?

Di kebanyakan negeri, Pejabat Daerah dan Pejabat Tanah digabungkan menjadi Pejabat Daerah dan Tanah (PDT), dan Pegawai Daerah yang sama biasanya juga memegang jawatan Pentadbir Tanah bagi daerah itu.

Fungsi bahagian tanah pula lebih khusus. Berdasarkan senarai fungsi rasmi PDT, tanggungjawab Pejabat Tanah termasuk:

• membantu kerajaan negeri meningkatkan hasil (tanah ialah sumber pendapatan negeri yang penting);
• memastikan pembangunan tanah dijalankan secara teratur dan terancang;
• menyimpan, mengurus dan mengemas kini dokumen hakmilik tanah;
• mengawal pelupusan dan urus niaga tanah di kawasan tertentu;
• menasihati Pihak Berkuasa Negeri dalam penggubalan dasar tanah.

Di peringkat paling bawah, penghulu menjalankan bidang kuasa di mukim — antaranya menerima notis daripada pemilik tanah mengenai apa-apa perubahan pada tanah mereka — sementara Pentadbir Tanah Daerah memegang kuasa terhadap urusan berkaitan, termasuk tanah kerajaan. Rangkaian daerah–mukim–penghulu inilah yang menjadikan pentadbiran tanah Malaysia berfungsi hingga ke peringkat kampung.

Mengapa lapisan daerah ini penting untuk anda?

Jika anda memohon geran tanah, membayar cukai tanah, memerlukan bantuan semasa banjir, atau menyemak status pembangunan di kawasan anda, kemungkinan besar urusan itu melalui Pejabat Daerah. Ia lapisan kerajaan yang paling dekat dengan tanah dan komuniti — cukup rendah untuk mengenali keadaan setempat, tetapi cukup berstruktur untuk melaksanakan dasar negeri secara seragam.

What’s next

• Fahami lebih lanjut sistem pentadbiran tanah di Malaysia dan cara hakmilik didaftarkan di bawah Kanun Tanah Negara.
• Bandingkan lapisan daerah dengan kerajaan tempatan (majlis perbandaran dan majlis daerah) yang menguruskan perkhidmatan bandaran.
• Semak Pejabat Daerah dan Tanah bagi negeri anda sendiri untuk melihat senarai mukim, waktu perkhidmatan dan urusan tanah yang boleh dibuat dalam talian.