Mendaftarkan Perkahwinan Islam: Proses Jabatan Agama Islam Negeri

Dua orang sudah bersedia untuk berkahwin, kedua-dua keluarga telah bertemu, dan tarikh telah ditetapkan — tetapi di Malaysia sesuatu perkahwinan Islam tidak menjadi perkahwinan yang berdaftar sehingga ia melalui satu proses pentadbiran dan keagamaan yang tertakrif yang dikendalikan oleh negeri. Islam ialah perkara negeri di bawah Perlembagaan Persekutuan, jadi setiap negeri dan Wilayah-Wilayah Persekutuan mempunyai enakmen undang-undang keluarga Islam sendiri dan Jabatan Agama Islam Negeri sendiri. Langkah-langkah di bawah adalah lebih kurang sama di seluruh negara; undang-undang Wilayah-Wilayah Persekutuan, iaitu Akta Undang-Undang Keluarga Islam (Wilayah-Wilayah Persekutuan) 1984 (Akta 303), digunakan di sini untuk rujukan statutori yang tepat.

Siapa yang mengendalikan proses ini, dan di bawah undang-undang apa?

Perkahwinan Islam di Malaysia diakadnikahkan dan didaftarkan di bawah undang-undang keluarga Islam negeri di mana ia berlangsung, ditadbir oleh jabatan agama negeri itu dan Pendaftar Nikah yang dilantiknya. Akta 303 menyediakan templat yang dicontohi oleh banyak enakmen negeri.

Akta ini menetapkan syarat-syarat substantif yang mesti dipenuhi oleh sesuatu perkahwinan untuk diiktiraf dan didaftarkan. Seksyen 13 menyatakan bahawa “sesuatu perkahwinan tidak boleh diiktiraf dan tidak boleh didaftarkan di bawah Akta ini melainkan kedua-dua pihak kepada perkahwinan itu telah bersetuju dengannya,” dan sama ada wali perempuan itu telah bersetuju mengikut Hukum Syarak, atau seorang Hakim Syarie telah bersetuju kepada seorang wali Raja mengakadnikahkannya sekiranya tiada wali dari nasab.

Apakah kursus pra-perkahwinan, dan siapa yang mesti menghadirinya?

Kebanyakan negeri mensyaratkan pasangan melengkapkan kursus pra-perkahwinan Islam (Kursus Pra-Perkahwinan Islam) dan memegang sijil itu sebelum memohon untuk berkahwin. JAKIM menerangkan silibus yang biasa merangkumi pandangan Islam tentang perkahwinan, prosedur perkahwinan, tanggungjawab dan komunikasi suami isteri, pengurusan kewangan dan kesihatan, pengurusan konflik, dan pembubaran perkahwinan.

Butiran berbeza mengikut negeri. Di Selangor, JAIS menyenaraikan yuran kursus sebagai RM100, yang disebut sebagai termasuk makanan dan alat tulis, dan menerbitkan pengecualian — sebagai contoh, orang yang pernah berkahwin, mereka yang berumur 45 tahun ke atas yang tidak pernah berkahwin, orang kurang upaya pendengaran atau pertuturan, saudara baharu (muallaf), dan warganegara Malaysia yang berkahwin di luar negara. JAIS juga menyatakan bahawa sijil dalam talian sahaja tidak lagi diterima mulai 2 Januari 2023.

Bagaimana permohonan dibuat — SPPIM atau e-nikah?

Permohonan untuk kebenaran berkahwin dikemukakan melalui sistem negeri. Platform kebangsaan, SPPIM (Sistem Pengurusan Perkahwinan Islam Malaysia), dibangunkan oleh JAKIM bersama jabatan-jabatan agama negeri dan digunakan oleh kebanyakan negeri dan Wilayah-Wilayah Persekutuan.

Perkara	Apa yang lazimnya diminta oleh sistem
Sijil kursus	Sijil kursus pra-perkahwinan yang telah lengkap
Identiti	Salinan MyKad / kad pengenalan kedua-dua pihak
Kesihatan	Ujian saringan HIV yang diwajibkan, dijalankan di klinik kerajaan; laporan sah selama enam bulan
Wali	Butiran wali pengantin perempuan dan bukti perhubungan
Kediaman	Dokumen sokongan seperti sijil kelahiran dan bil utiliti

Portal perkhidmatan Kerajaan Malaysia menerangkan saringan HIV pra-perkahwinan sebagai wajib bagi pasangan Islam, untuk dijalankan di klinik kerajaan sahaja, dengan laporan yang terhasil sah selama enam bulan.

Mengenai liputan, portal perkhidmatan yang sama menyatakan bahawa SPPIM digunakan oleh semua negeri kecuali Kelantan, Pahang, Pulau Pinang, Sabah, dan Sarawak. Kelima-lima negeri itu mengendalikan portal atau proses kaunter mereka sendiri, kadangkala dijenamakan sebagai e-nikah, dan di Sabah permohonan boleh dibuat di pejabat agama daerah. Oleh itu, negeri-negeri dalam SPPIM termasuklah Perlis, Kedah, Perak, Selangor, Negeri Sembilan, Melaka, Johor, Terengganu, dan Wilayah-Wilayah Persekutuan. Yuran pendaftaran adalah rendah dan ditetapkan oleh setiap negeri.

Di bawah seksyen 16 Akta 303, setiap pihak memohon kepada Pendaftar bagi kariah masjid (kawasan masjid) tempat perempuan itu tinggal; sekiranya lelaki itu tinggal di tempat lain atau di negeri lain, permohonannya disertakan dengan dokumen sokongan yang berkaitan. Seksyen 17 kemudiannya membenarkan Pendaftar, setelah berpuas hati dengan kebenaran dan kesahan permohonan itu, mengeluarkan kebenaran berkahwin setelah pembayaran yuran yang ditetapkan.

Apa yang berlaku semasa akad nikah?

Perkahwinan diakadnikahkan melalui akad nikah — tawaran dan penerimaan (ijab dan qabul) — yang dijalankan oleh Pendaftar Nikah yang diberi kuasa atau seorang yang dibenarkan mengakadnikahkan perkahwinan. Portal perkhidmatan Kerajaan Malaysia menyatakan bahawa akad nikah dijalankan atas kekuatan surat kebenaran berkahwin yang sah selama 90 hari, selepas itu pasangan menerima sijil perkahwinan daripada Pendaftar.

Rukun yang lazimnya hadir ialah pengantin lelaki, pengantin perempuan, wali pengantin perempuan, dan dua orang saksi. Pendaftaran melalui pejabat agama itulah yang memberikan perkahwinan itu kedudukan sahnya di sisi undang-undang bagi perkara-perkara kemudian seperti nafkah, hak penjagaan, atau perceraian.

Bilakah sesuatu kes mesti dibawa ke Mahkamah Syariah?

Sesetengah permohonan tidak boleh diluluskan oleh Pendaftar sahaja. Seksyen 18 Akta 303 mensyaratkan Pendaftar merujuk permohonan kepada Hakim Syarie, dan bukannya mengeluarkan kebenaran di bawah seksyen 17, dalam tiga keadaan:

• apabila salah satu pihak di bawah umur yang ditetapkan dalam seksyen 8;
• apabila perempuan itu seorang janda — ditakrifkan dalam Akta 303 sebagai “seorang perempuan yang telah berkahwin dan telah diceraikan selepas persetubuhan” — yang seksyen 14(3) terpakai kepadanya, iaitu seorang yang mendakwa dia telah diceraikan sebelum perkahwinan itu disempurnakan; atau
• apabila perempuan itu tiada wali dari nasab (mengikut keturunan) menurut Hukum Syarak.

Keadaan ketiga ialah laluan kepada perintah wali hakim (wali Raja): seksyen 13 membenarkan Hakim Syarie, selepas siasatan yang sewajarnya di hadapan pihak-pihak, bersetuju kepada seorang wali Raja mengakadnikahkan perkahwinan itu sekiranya tiada wali dari nasab. Dalam amalan, ini meliputi kes-kes di mana wali telah meninggal dunia, tidak dapat ditemui, hilang kelayakan, atau enggan memberi persetujuan, dan ia diputuskan oleh mahkamah dan bukannya kaunter pendaftaran.

Mengenai umur, seksyen 8 menyatakan bahawa “tiada perkahwinan boleh diakadnikahkan di bawah Akta ini sekiranya sama ada lelaki di bawah umur lapan belas tahun atau perempuan di bawah umur enam belas tahun kecuali apabila Hakim Syarie telah memberikan kebenarannya secara bertulis dalam keadaan-keadaan tertentu.” Oleh itu, permohonan di bawah umur dirujuk kepada Mahkamah Syariah untuk kebenaran tersebut. Umur minimum perkahwinan yang sesuai ialah perkara yang terus dibincangkan secara awam di Malaysia, dengan pendirian yang berbeza dalam kalangan penggubal undang-undang, pihak berkuasa agama, dan kumpulan masyarakat sivil; kedudukan berkanun di atas ialah apa yang menguasai proses ini pada masa ini. Kes-kes lain — seperti seorang lelaki yang ingin berpoligami — juga tertakluk kepada kelulusan Mahkamah Syariah yang berasingan sebelum pendaftaran.

Apa seterusnya?

Panduan iringan ini berada bersebelahan dengan proses perkahwinan sivil bagi bukan Islam, yang dikendalikan melalui Jabatan Pendaftaran Negara di bawah perundangan yang berbeza. Sekiranya mana-mana keadaan rujukan di atas mungkin terpakai — pihak yang di bawah umur seksyen 8, pengantin perempuan yang tiada wali dari nasab, wali yang tiada atau enggan, atau perkahwinan poligami — kes itu berada di bawah bidang kuasa Mahkamah Syariah negeri yang berkaitan, dan mengesahkan borang dan yuran yang tepat dengan mahkamah itu serta Jabatan Agama Islam Negerinya adalah langkah pertama yang bijak. Oleh sebab setiap negeri menggubal enakmennya sendiri, sentiasa sahkan keperluan semasa dengan jabatan bagi negeri di mana perkahwinan itu akan berlangsung.