Rukun Tetangga dan Kepolisan Komuniti: Skim Rondaan Sukarela di Malaysia

Lampu jalan malam di taman perumahan sering terlindung sebahagiannya oleh dua atau tiga orang berbasikal atau berjalan kaki dengan lampu suluh — jiran yang meronda kawasan sendiri. Mereka bukan polis. Mereka anggota Skim Rondaan Sukarela, dan mereka mewakili lapisan pertama pencegahan jenayah di kebanyakan kejiranan Malaysia: komuniti yang menjaga komuniti sendiri, secara berterusan dengan Polis Diraja Malaysia (PDRM).

Rangka kerja rasmi untuk kerja ini ialah Rukun Tetangga. Berikut ialah cara ia disusun, siapa yang menyelianya, dan di mana peranan sukarelawan berhenti dan tugas polis bermula.

Apakah Rukun Tetangga dan siapa yang menyelianya?

Rukun Tetangga bermula sebagai skim di bawah peraturan pada tahun 1975, dan kini menyambut ulang tahunnya yang ke-50. Asas perundangannya hari ini ialah Akta Rukun Tetangga 2012 (Akta 751), yang berkuat kuasa pada 22 Jun 2012.

Skim ini diselia oleh Jabatan Perpaduan Negara dan Integrasi Nasional (JPNIN) di bawah Kementerian Perpaduan Negara. Unit asasnya ialah Kawasan Rukun Tetangga (KRT) — sebuah kejiranan berdaftar dengan jawatankuasa (AJK) yang menganjurkan aktiviti perpaduan, kebajikan, sukan dan keselamatan.

Matlamat asalnya bukan semata-mata pencegahan jenayah. Rukun Tetangga direka untuk merapatkan hubungan antara jiran daripada pelbagai latar belakang dan menyemai semangat kejiranan. Keselamatan komuniti tumbuh daripada asas itu: apabila jiran mengenali satu sama lain, mereka lebih mudah mengesan sesuatu yang tidak kena.

Bagaimana Skim Rondaan Sukarela (SRS) berfungsi?

Cabang keselamatan Rukun Tetangga ialah Skim Rondaan Sukarela (SRS) — “satu skim yang dipohon oleh sekumpulan pemastautin dalam Kawasan Rukun Tetangga”. Tujuan rasminya jelas: membantu pihak berkuasa membendung kegiatan jenayah dan gejala di komuniti setempat.

SRS mula dilancarkan di Pulau Pinang pada 21 Februari 2004, dan diperluas ke seluruh negara selepas keputusan Kabinet pada 14 April 2004.

Syarat asas untuk menubuhkan atau menyertai SRS:

• Sekurang-kurangnya 20 orang pemastautin dalam Kawasan Rukun Tetangga berkenaan.
• Berumur 18 tahun ke atas.
• Warganegara Malaysia yang tinggal dalam kawasan itu.

Aktiviti terasnya ialah kawalan dan rondaan kejiranan — sukarelawan bergilir meronda pada waktu malam, memerhati keadaan mencurigakan, dan melaporkan kepada pihak berkuasa. Ketua Pengarah JPNIN, Zulkifli Hashim, menggambarkan anggota SRS sebagai “wira tidak didendang yang sanggup bersengkang mata demi memastikan kediaman penduduk berada dalam keadaan aman”.

Di mana had peranan sukarelawan?

Ini penting: SRS ialah skim sukarela untuk membantu pihak berkuasa. Anggotanya bertindak sebagai mata dan telinga komuniti — memerhati, mencegah melalui kehadiran, dan melapor. Mereka bukan anggota penguat kuasa dan tidak menggantikan PDRM. Sebarang tindakan tangkapan, penahanan atau siasatan formal kekal sebagai bidang kuasa polis. Kekuatan SRS terletak pada pencegahan dan pemberitahuan awal, bukan penguatkuasaan undang-undang.

Berapa besar rangkaian ini?

Menurut Ketua Setiausaha Kementerian Perpaduan Negara, Datuk Seri Hasnol Zam Zam Ahmad (Februari 2025), rangkaian Rukun Tetangga dan SRS meliputi hampir setiap negeri:

Petunjuk	Angka (setakat Feb 2025)
Kawasan Rukun Tetangga (KRT) berdaftar seluruh negara	8,529
KRT dikesan tidak aktif	kira-kira 5%
Bilangan Skim Rondaan Sukarela (SRS)	5,431
Anggota SRS terlibat	hampir 100,000

Angka ini menunjukkan dua perkara. Pertama, skala rangkaian sukarelawan ini besar — hampir 100,000 penduduk terlibat secara aktif dalam rondaan. Kedua, kelestarian ialah cabaran sebenar: apabila kira-kira 5% KRT menjadi pasif, kerajaan menumpukan usaha untuk menghidupkan semula KRT tidak aktif dan menaik taraf yang lain kepada status “KRT Progresif”.

Bagaimana Rukun Tetangga berbeza dengan jawatankuasa keselamatan kampung?

Rukun Tetangga bukan satu-satunya struktur komuniti yang menyentuh keselamatan setempat. Di kawasan luar bandar, peranan serupa dimainkan oleh Jawatankuasa Kemajuan dan Keselamatan Kampung (JKKK) — kini dikenali di sesetengah tempat sebagai Jawatankuasa Pembangunan dan Keselamatan Kampung (JPKK).

JKKK ialah jawatankuasa peringkat akar umbi yang bertindak sebagai penghubung antara kerajaan dan penduduk kampung, dan antara fungsinya ialah memastikan aspek keselamatan kampung terpelihara. Strukturnya biasanya terdiri daripada pengerusi, setiausaha, bendahari, ahli jawatankuasa dan biro-biro tertentu.

Perbezaan ringkas:

• KRT / SRS — diselia JPNIN di bawah Kementerian Perpaduan Negara; fokus pada perpaduan kejiranan dan rondaan sukarela; lazim di kawasan bandar dan pinggir bandar.
• JKKK / JPKK — jawatankuasa pentadbiran kampung; menyelaras pembangunan dan keselamatan luar bandar; di sesetengah negeri seperti Sabah, diselia agensi pembangunan luar bandar negeri.

Kedua-duanya berkongsi matlamat yang sama — komuniti yang lebih selamat dan bersatu — tetapi beroperasi di bawah struktur pentadbiran yang berbeza.

Ke mana arah tuju Rukun Tetangga?

Dua perkembangan sedang membentuk masa depan skim ini.

Pemodenan rondaan. Melalui inisiatif “Meremajakan SRS”, JPNIN merangka hala tuju baharu untuk meningkatkan keberkesanan rondaan, termasuk penggunaan aplikasi teknologi moden dalam menjalankan tugas kawalan dan rondaan. Kempen seperti “1 Keluarga 1 Anggota SRS” pula bertujuan memastikan setiap isi rumah mempunyai sekurang-kurangnya seorang wakil dalam skim, manakala syarikat besar seperti Petronas dijemput menjadi “bapa angkat” kepada KRT terpilih untuk memberi latihan dan sokongan.

Pindaan undang-undang. Kementerian Perpaduan Negara mencadangkan pindaan pertama kepada Akta 751 sejak ia berkuat kuasa. Antara cadangan utama ialah memanjangkan tempoh pelantikan AJK Rukun Tetangga daripada dua tahun kepada tiga tahun setiap penggal, dengan had maksimum dua penggal berturut-turut (enam tahun). Menteri Perpaduan Negara, Datuk Aaron Ago Dagang, menyatakan tempoh dua tahun “terlalu singkat dan tidak memadai” untuk jawatankuasa melaksanakan perancangan mereka. Pindaan itu dijangka dibentangkan di Dewan Rakyat pada Oktober 2025.

Apa yang seterusnya

Jika anda ingin komuniti anda lebih terlibat dalam pencegahan jenayah:

• Kenal pasti KRT anda. Hubungi Pejabat Perpaduan daerah di bawah JPNIN untuk mengetahui sama ada kawasan anda sudah mempunyai Kawasan Rukun Tetangga berdaftar dan SRS yang aktif.
• Sertai atau hidupkan semula. Jika KRT anda pasif, 20 pemastautin berumur 18 tahun ke atas sudah mencukupi untuk memohon menubuhkan SRS baharu.
• Fahami had peranan. Rondaan sukarela ialah pencegahan dan pemberitahuan awal — untuk kecemasan atau jenayah yang sedang berlaku, hubungi polis (talian kecemasan 999).

Butiran tepat seperti bilangan KRT mengikut negeri, syarat penuh keahlian di bawah Akta 751, dan kadar elaun atau geran boleh berubah dari semasa ke semasa; sahkan dengan Pejabat Perpaduan setempat atau portal rasmi JPNIN sebelum bertindak.