Pewarisan Harta: Faraid dan Akta Pembahagian

Apabila seseorang meninggal dunia di Malaysia, siapa yang mewarisi rumahnya bergantung pada satu perkara asas terlebih dahulu: sama ada si mati seorang Islam atau bukan Islam. Dua sistem undang-undang yang berbeza mengawal jawapan itu, dan kedua-duanya berjalan melalui pihak berkuasa yang berlainan sebelum sebarang geran tanah boleh bertukar nama.

Apakah undang-undang yang menentukan pembahagian harta pusaka?

Malaysia mengendalikan pewarisan melalui dua rangka kerja yang berasingan. Bagi orang Islam, harta pusaka dibahagikan mengikut faraid, iaitu undang-undang pewarisan Islam, dan Mahkamah Syariah mengeluarkan sijil faraid yang mengesahkan senarai waris yang berhak serta bahagian masing-masing sebelum harta itu diagihkan.

Bagi bukan Islam yang meninggal dunia tanpa meninggalkan wasiat (mati intestate), pembahagian dikawal oleh Akta Pembahagian 1958 (Akta 300). Akta ini terpakai kepada bukan Islam di Semenanjung Malaysia dan di Sarawak; Sabah dan golongan anak negeri Sarawak tertakluk pada peruntukan yang berlainan. Jika seseorang bukan Islam meninggalkan wasiat yang sah, harta pusakanya dibahagikan mengikut wasiat itu, bukan formula Akta 300.

Artikel ini menerangkan kedua-dua sistem secara deskriptif. Ia bukan nasihat guaman atau agama, dan setiap kes sebenar bergantung pada fakta serta pengesahan oleh pihak berkuasa yang berkenaan.

Bagaimana faraid membahagikan harta seorang Islam?

Faraid menetapkan bahagian yang tetap dan wajib kepada waris tertentu — pasangan, anak, ibu bapa dan seterusnya — berdasarkan nas al-Quran, terutamanya Surah an-Nisa (ayat 4:11, 4:12 dan 4:176). Enam pecahan tetap yang diiktiraf ialah satu perdua, satu perempat, satu perlapan, dua pertiga, satu pertiga dan satu perenam.

Antara bahagian tetap yang lazim disebut:

Waris	Keadaan	Bahagian
Duda (suami)	Ada anak	1/4
Duda (suami)	Tiada anak	1/2
Balu (isteri)	Ada anak	1/8
Balu (isteri)	Tiada anak	1/4
Seorang anak perempuan	Tiada anak lelaki	1/2
Dua atau lebih anak perempuan	Tiada anak lelaki	2/3 (dikongsi)
Setiap ibu / bapa	Ada anak	1/6

Anak lelaki menerima dua kali ganda bahagian anak perempuan (“bagi lelaki, bahagian sama dengan dua perempuan”). Semua pengiraan dibuat selepas hutang si mati dilangsaikan dan sebarang wasiat ditunaikan.

Bagi orang Islam, wasiat kepada penerima yang bukan waris faraid — misalnya rakan, badan amal, atau anak angkat — terhad kepada satu pertiga (1/3) daripada harta pusaka; had ini turut dikanunkan dalam enakmen wasiat orang Islam di sesetengah negeri (contohnya Enakmen Wasiat Orang Islam (Selangor) 1999). Baki dua pertiga dibahagikan mengikut faraid. Kaedah lain seperti hibah (pemberian semasa hidup) dan harta sepencarian juga boleh mempengaruhi apa yang akhirnya masuk ke dalam kumpulan faraid, dan lazimnya memerlukan pengesahan berasingan.

Bagaimana Akta Pembahagian 1958 terpakai untuk bukan Islam?

Apabila seorang bukan Islam mati tanpa wasiat, seksyen 6 Akta Pembahagian 1958 menetapkan bahagian mengikut kombinasi waris yang masih hidup. Ringkasannya seperti berikut:

• Pasangan sahaja (tiada anak, tiada ibu bapa): pasangan mewarisi keseluruhan harta pusaka.
• Pasangan dan anak (tiada ibu bapa): pasangan menerima 1/3, anak-anak berkongsi baki 2/3 sama rata.
• Anak sahaja (tiada pasangan, tiada ibu bapa): anak-anak mewarisi keseluruhan harta pusaka.
• Pasangan dan ibu bapa (tiada anak): pasangan dan ibu bapa masing-masing menerima 1/2.
• Ibu bapa sahaja (tiada pasangan, tiada anak): ibu bapa mewarisi keseluruhan harta pusaka.

Jika tiada pasangan, anak atau ibu bapa, hak beralih mengikut susunan keutamaan kepada adik-beradik, datuk nenek, bapa/emak saudara dan seterusnya. Harta pusaka hanya terletak hak kepada kerajaan apabila tiada langsung waris yang layak.

Bagaimana saiz harta pusaka menentukan pihak berkuasa?

Selain agama, nilai dan jenis harta menentukan pihak mana yang mentadbir pembahagian. Portal rasmi kerajaan mengkelaskan harta pusaka seperti berikut:

Jenis harta pusaka	Ambang / ciri	Pihak berkuasa utama
Harta pusaka ringkas	Bawah RM600,000, harta alih sahaja	Amanah Raya Berhad
Harta pusaka kecil	Bawah RM5 juta, mengandungi harta tak alih	Pentadbir Tanah / JKPTG
Harta pusaka besar	Melebihi RM5 juta atau melibatkan wasiat	Mahkamah Tinggi Sivil

Bagi harta pusaka kecil — kes yang paling lazim membabitkan sebuah rumah — waris atau pemiutang boleh memfailkan petisyen di Pejabat Tanah Daerah tempat hartanah itu terletak. Pentadbir Tanah mendengar kes tersebut, mendapatkan persetujuan waris, lalu mengeluarkan Perintah Pembahagian. Bagi harta pusaka besar atau yang mempunyai wasiat, waris memohon di Mahkamah Tinggi untuk mendapatkan Probet (jika ada wasiat) atau Surat Kuasa Mentadbir (jika tiada wasiat).

Apakah peranan Amanah Raya dan Pejabat Tanah?

Amanah Raya Berhad ialah pemegang amanah awam milik penuh kerajaan. Ia bermula sebagai Jabatan Pemegang Amanah Raya pada tahun 1921 dan diperbadankan pada tahun 1995. Amanah Raya menyediakan perkhidmatan penulisan wasiat, amanah dan pentadbiran harta pusaka, dan mengendalikan pembahagian mengikut faraid bagi orang Islam atau Akta Pembahagian 1958 bagi bukan Islam. Waris boleh memohon supaya Amanah Raya bertindak sebagai pentadbir, sama ada si mati meninggalkan wasiat atau tidak.

Langkah akhir bagi sebuah rumah ialah pindah milik di Pejabat Tanah. Perintah Pembahagian, Surat Kuasa Mentadbir, atau Probet dikemukakan kepada Pejabat Tanah untuk mendaftarkan pindah milik geran kepada nama waris. Sehingga langkah ini selesai, geran masih atas nama si mati, dan rumah itu tidak boleh dijual atau dipindah milik dengan bebas — satu sebab utama sebahagian harta pusaka kekal tidak ditadbir untuk tempoh yang lama.

Apa yang perlu dibuat seterusnya

• Sahkan status dan dokumen asas: sijil kematian, dan bagi orang Islam, mohon sijil faraid di Mahkamah Syariah; bagi bukan Islam, tentukan sama ada wasiat wujud.
• Kenal pasti kategori harta pusaka: semak nilai dan sama ada ia mengandungi harta tak alih untuk menentukan sama ada kes pergi ke Pejabat Tanah, Amanah Raya, atau Mahkamah Tinggi.
• Dapatkan nasihat yang layak: kerana topik ini melibatkan hukum agama dan hak keluarga, rujuk peguam syarie/sivil atau pegawai Amanah Raya untuk kes khusus anda, dan sahkan setiap angka dengan sumber rasmi terkini.

Draf ini disediakan dengan bantuan AI dan belum melalui semakan pakar manusia. Ia bersifat maklumat umum sahaja dan bukan nasihat guaman atau agama.