# Pemberontakan Komunis, 1968-1989: Konflik yang Berulang dan Perjanjian Damai Hat Yai

> Lapan tahun selepas Darurat pertama diisytiharkan tamat, Parti Komunis Malaya menyambung semula perjuangan bersenjata dari sempadan Thailand pada 1968, membuka pemberontakan kedua yang berintensiti lebih rendah di semenanjung dan konflik selari di Sarawak; konflik semenanjung berakhir dengan perjanjian damai Hat Yai 1989 dan konflik Sarawak mencapai penyelesaian akhir pada 1990.

- Category: malaysia
- Language: ms
- Status: published
- Updated: 2026-08-08
- Canonical: https://negaraku.md/malaysia/second-communist-insurgency-1968-1989

---

Malaysia mengisytiharkan Darurat komunis pertamanya tamat pada 31 Julai 1960 — dan kemudian berdepan dengan pemberontakan kedua sepanjang sebahagian besar tiga dekad berikutnya. Tentera gerila yang telah ditolak oleh kerajaan ke pinggir semenanjung tidak dibubarkan apabila pertempuran diisytiharkan tamat. Ia berundur merentasi sempadan Thailand, berkumpul semula di sana, dan lapan tahun kemudian menyambung semula operasinya.

Artikel ini merangkumi konflik yang berulang itu: perjuangan bersenjata yang disambung semula oleh Parti Komunis Malaya (PKM) sejak 1968, pemberontakan selari di Sarawak, dan penyelesaian yang dirundingkan pada 1989 dan 1990. Ia merupakan catatan fakta tentang satu episod keselamatan yang diingati oleh rakyat Malaysia yang berbeza dengan cara yang sangat berbeza, dan ia sengaja dikekalkan bersifat deskriptif.

## Mengapa pertempuran bermula semula pada 1968?

Apabila Darurat 1948-1960 diisytiharkan tamat, sayap bersenjata PKM telah berundur ke pergunungan sempadan Malaysia-Thailand dan bukannya membubarkan diri. Menurut Arkib Negara Malaysia, pejuangnya berkumpul semula dan berlatih semula di sana untuk operasi masa depan terhadap kerajaan Malaysia.

Jeda itu berlangsung sehingga lewat 1960-an. Pada Jun 1968 PKM mengeluarkan satu kenyataan dasar yang membaharui perjuangan bersenjata. Pada 17 Jun 1968, pengganas gerila menyerang hendap satu unit pasukan keselamatan berhampiran susur sempadan Kroh-Betong; Arkib Negara mencatatkan 16 terbunuh dan 17 cedera dalam serangan itu. Tarikh tersebut secara umumnya dianggap sebagai permulaan pemberontakan yang berulang, kadangkala dipanggil Darurat Kedua, untuk membezakannya daripada konflik 1948-1960.

Rekod Arkib Negara yang dipetik merangka tempoh ini dalam lebih daripada satu cara. Sesetengahnya menggambarkan satu "Darurat Kedua" yang berlangsung dari 1968 hingga 1978, manakala catatan arkib tentang konflik itu secara keseluruhan menetapkan tempoh pemberontakan keseluruhan sebagai berlangsung selama 21 tahun, sehingga 1989. Artikel ini menggunakan tempoh 1968-1989 untuk merangkumi jangka masa sehingga perjanjian Hat Yai; pembaca harus mengambil perhatian tentang percanggahan dalam sumber-sumber asas.

## Sehebat mana pemberontakan yang berulang itu?

Fasa kedua tidak pernah mencapai skala fasa pertama. Ia merupakan konflik berintensiti lebih rendah yang melibatkan serangan hendap sempadan, pertempuran kecil di hutan, sabotaj dan serangan bandar berkala, dan bukannya perang luar bandar berskala besar seperti pada 1950-an. Namun begitu, ia diselang-seli oleh beberapa serangan berprofil tinggi yang menjadi tajuk berita utama negara.

| Tarikh | Peristiwa (sumber) |
| --- | --- |
| 17 Jun 1968 | Serangan hendap berhampiran sempadan Kroh-Betong; 16 terbunuh, 17 cedera — permulaan pemberontakan yang berulang (Arkib Negara Malaysia) |
| 7 Jun 1974 | Ketua Polis Negara Tan Sri Abdul Rahman Hashim dibunuh di Kuala Lumpur (Free Malaysia Today; catatan Arkib Negara yang dipetik hanya memberikan tahun) |
| 26 Ogos 1975 | Pengeboman di Tugu Negara, Kuala Lumpur; 2 terbunuh, 41 cedera (Arkib Negara Malaysia) |
| November 1975 | Ketua Polis Perak Tan Sri Khoo Chong Kong dibunuh di Ipoh (The Rakyat Post; sumber yang dipetik hanya memberikan bulan dan tahun) |

Selain operasi bersenjata, negara menjalankan usaha menentang pemberontakan yang berpanjangan menggabungkan tindakan tentera dan polis di sepanjang sempadan dengan operasi psikologi dan dasar penempatan semula yang diwarisi daripada Darurat pertama.

## Apa yang berlaku di Sarawak?

Konflik semenanjung mempunyai rakan sejawat yang berbeza di Borneo. Di Sarawak, satu gerakan komunis yang sebahagian besarnya berasingan tumbuh daripada sekolah beraliran Cina dan persatuan berhaluan kiri pada 1950-an dan menjadi lebih keras selepas kegagalan pemberontakan Brunei 1962, apabila ramai aktivis menyeberang ke Kalimantan Indonesia untuk latihan ketenteraan.

Menurut Kyoto Review of Southeast Asia, rangkaian ini mengerahkan dua formasi bersenjata — Pasukan Gerila Rakyat Sarawak (PGRS, *Pasukan Gerilya Rakyat Sarawak*) dan Pasukan Rakyat Kalimantan Utara (PARAKU, *Pasukan Rakyat Kalimantan Utara*), yang secara keseluruhannya berjumlah antara kira-kira 600 hingga 1,000 orang bersenjata. Pada 1970 gerakan ini secara rasmi menubuhkan dirinya sebagai Parti Komunis Kalimantan Utara (NKCP), dengan manifestonya ditulis oleh pemimpin Bong Kee Chok.

Konflik Sarawak diredakan dalam dua peringkat:

- **21 Oktober 1973 — memorandum Sri Aman.** Menurut Jabatan Muzium Sarawak dan Sarawak Tribune, satu Memorandum Persefahaman antara kerajaan Sarawak dan NKCP ditandatangani pada 21 Oktober 1973 oleh Ketua Menteri, Tun Abdul Rahman Ya'kub, dan pemimpin PARAKU Bong Kee Chok. Bandar Simanggang dinamakan semula Sri Aman ("keamanan") untuk menandakan peristiwa itu, dan sekumpulan besar pengganas gerila meletakkan senjata.
- **1990 — penyelesaian akhir.** Selepas perjanjian semenanjung, baki pengganas gerila merundingkan penamatan mereka sendiri. Menurut Kyoto Review of Southeast Asia, satu perjanjian damai akhir dimuktamadkan pada 1990, dengan kira-kira 50 pejuang meletakkan senjata, menamatkan pemberontakan di Sarawak. (Catatan akhbar dan ensiklopedia biasanya meletakkan penyelesaian ini pada 17 Oktober 1990 di Kuching; tarikh dan tempat tertentu itu ditandakan di atas untuk pengesahan manusia terhadap sumber primer.)

## Bagaimana konflik semenanjung berakhir di Hat Yai?

Menjelang lewat 1980-an PKM telah dikawal secara ketenteraan dan semakin terpencil di peringkat antarabangsa. Rundingan yang ditengahi dengan penglibatan Thailand menghasilkan satu penyelesaian yang ditandatangani di Hotel Lee Gardens di Hat Yai, selatan Thailand, pada 2 Disember 1989, menamatkan satu pemberontakan yang digambarkan oleh Arkib Negara sebagai berlangsung selama 21 tahun.

Perjanjian itu bersifat tiga pihak — antara PKM dan kerajaan Malaysia dan Thailand. Arkib Negara Malaysia menegaskan bahawa ia tidak menuntut PKM menyerah kalah. Di bawah terma tersebut, parti itu bersetuju untuk:

- menghentikan semua aktiviti militan;
- membubarkan unit bersenjatanya;
- memusnahkan senjatanya; dan
- berikrar taat setia kepada Yang di-Pertuan Agong Malaysia.

Setiausaha agung PKM yang lama berkhidmat, Chin Peng (dilahirkan Ong Boon Hua), adalah antara penandatangan. Beliau sebelum itu telah memimpin parti menerusi rundingan Baling yang gagal pada Disember 1955 dan kekal dalam buangan selepas 1989; menurut The Rakyat Post, beliau meninggal dunia di Bangkok pada 16 September 2013 dan kembali ke Malaysia hanya sebagai abu.

## Bagaimana konflik ini diingati?

Ini adalah subjek yang rakyat Malaysia memegang pandangan yang benar-benar berbeza, dan artikel ini tidak menghakimi antara mereka. Catatan rasmi dan perkhidmatan keselamatan, termasuk catatan Arkib Negara, merangka gerakan itu sebagai satu ancaman komunis bersenjata terhadap sebuah negara yang baru merdeka dan mencatatkan serangannya sebagai perbuatan keganasan. Bekas ahli parti dan sesetengah ahli sejarah sebaliknya menggambarkan tindakan mereka sebagai kesinambungan perjuangan bersenjata anti-penjajah. Persoalan seperti sama ada bekas pejuang — termasuk Chin Peng sendiri — sepatutnya dibenarkan kembali ke Malaysia di bawah terma 1989 kekal dipertikaikan secara politik dan undang-undang selama bertahun-tahun selepas itu.

Apa yang tidak dipertikaikan ialah kronologinya: Darurat pertama diisytiharkan tamat pada 1960, pemberontakan yang berulang sejak 1968, dan penamatan yang dirundingkan pada 1989 dan 1990.

## Apa yang seterusnya

Ini adalah draf berbantukan AI yang belum diterbitkan tentang topik keselamatan-dan-sejarah yang sensitif, dan ia memerlukan semakan manusia sebelum penerbitan. Penyemak harus mengesahkan setiap tarikh, angka mangsa dan nama tempat terhadap sumber yang dipetik dan item yang disenaraikan di bawah verificationNeeded, dan menyemak sama ada dokumentasi primer tambahan (contohnya, teks penuh perjanjian Hat Yai atau dokumen Sri Aman Sarawak) harus dipetik secara langsung. Pembaca yang mahukan bab awal cerita ini harus melihat catatan iringan tentang Darurat Malaya 1948-1960; mereka yang berminat dengan konteks Borneo boleh merujuk catatan tentang pembentukan Malaysia 1963.

## Sources

- Darurat Angkara Komunis (Jendela Sejarah) — https://pustakailmu.arkib.gov.my/index.php/ms/pustaka-ilmu/jendela-sejarah/darurat-angkara-komunis (Arkib Negara Malaysia (National Archives of Malaysia))
- 50 Tahun Tamat Darurat (Jendela Sejarah) — https://pustakailmu.arkib.gov.my/index.php/ms/pustaka-ilmu/jendela-sejarah/50-tahun-tamat-darurat (Arkib Negara Malaysia (National Archives of Malaysia))
- Gerakan Komunis di Tanah Melayu (Jendela Sejarah) — https://pustakailmu.arkib.gov.my/index.php/ms/pustaka-ilmu/jendela-sejarah/gerakan-komunis-di-tanah-melayu (Arkib Negara Malaysia (National Archives of Malaysia))
- 46 years on, who killed IGP Abdul Rahman? — https://www.freemalaysiatoday.com/category/nation/2020/06/07/46-years-on-who-killed-igp-abdul-rahman (Free Malaysia Today)
- The Shadow Of Courage: A Malaysian Chinese Police Chief's Legacy On An Ipoh Street — https://www.therakyatpost.com/news/malaysia/2025/02/18/the-shadow-of-courage-a-malaysian-chinese-police-chiefs-legacy-on-an-ipoh-street/ (The Rakyat Post)
- Rumah Sri Aman — https://museum.sarawak.gov.my/web/subpage/webpage_view/196 (Sarawak Museum Department)
- Historic Peace Treaty To Get Honour It Deserves — https://www.sarawaktribune.com/historic-peace-treaty-to-get-honour-it-deserves/ (Sarawak Tribune)
- Book Review: The Rise and Fall of Communism in Sarawak 1940-1990 — https://kyotoreview.org/book-review/book-review-the-rise-and-fall-of-communism-in-sarawak-1940-1990/ (Kyoto Review of Southeast Asia)
- The History Of Chin Peng, Malayan Communist Leader — https://www.therakyatpost.com/news/malaysia/2019/11/28/the-history-of-chin-peng-malayan-communist-leader/ (The Rakyat Post)

---
Source of truth: https://github.com/negaraku-md/NegaraKu.md
License: CC BY-SA 4.0