Rukun Negara: Lima Prinsip, dan Fail Arkib yang Merakam Penggubalannya

Di dalam Fail Jawatankuasa Rukun Negara di Arkib Negara Malaysia terdapat sepucuk surat bertarikh 19 Mac 1970. Ia memaklumkan bahawa mesyuarat pertama Jawatankuasa Rukun Negara akan diadakan pada 31 Mac 1970, jam 10.00 pagi, di Bilik Gerakan, Perbendaharaan Malaysia. Tiga belas nama dalam senarai edaran, empat lagi menerima salinan.

Lima bulan kemudian, apa yang dibincangkan dalam bilik itu dibacakan di hadapan puluhan ribu orang di Padang Kelab Selangor.

Rukun Negara jarang dibaca sebagai dokumen. Ia lebih kerap dilafazkan — di perhimpunan sekolah, di majlis rasmi, di pembukaan penggal Dewan. Artikel ini mengembalikannya kepada bentuk asal: teks penuh dua bahagian, dan rekod arkib tentang bagaimana setiap baris itu sampai ke sana.

Teks rasmi: dua bahagian, bukan satu

Terbitan rasmi Jabatan Penerangan Malaysia menyusun Rukun Negara kepada dua bahagian. Bahagian pertama menyatakan cita-cita; bahagian kedua barulah ikrar dan prinsip.

Bahagian pertama — cita-cita

BAHAWASANYA NEGARA KITA MALAYSIA mendukung cita-cita hendak:

• Mencapai perpaduan yang lebih erat dalam kalangan seluruh masyarakat;
• Memelihara satu cara hidup demokratik;
• Mencipta satu masyarakat yang adil di mana kemakmuran negara akan dapat dinikmati bersama secara adil dan saksama;
• Menjamin satu cara liberal terhadap tradisi-tradisi kebudayaan yang kaya dan pelbagai corak;
• Membina satu masyarakat progresif yang akan menggunakan sains dan teknologi moden;

Bahagian kedua — ikrar dan prinsip

MAKA KAMI, rakyat Malaysia, berikrar akan menumpukan seluruh tenaga dan usaha kami untuk mencapai cita-cita tersebut berdasarkan prinsip-prinsip yang berikut:

KEPERCAYAAN KEPADA TUHAN KESETIAAN KEPADA RAJA DAN NEGARA KELUHURAN PERLEMBAGAAN KEDAULATAN UNDANG-UNDANG KESOPANAN DAN KESUSILAAN

Perhatikan pautan antara dua bahagian itu. Perkataan “cita-cita tersebut” dalam ikrar merujuk kembali kepada senarai di bahagian pertama. Apabila bahagian pertama ditinggalkan — seperti yang lazim berlaku dalam bacaan ikrar ringkas — rujukan itu kehilangan sandarannya.

Konteks: darurat, MAGERAN dan sebuah majlis perundingan

Rekod Arkib Negara meletakkan penggubalan Rukun Negara dalam tempoh penggantungan sistem kerajaan berparlimen selepas rusuhan kaum 13 Mei 1969.

Perisytiharan Darurat diwartakan dan berkuat kuasa pada 16 Mei 1969 di bawah Ordinan No. 2 (Kuasa-Kuasa Perlu) Darurat 1969 – P.U.(A) 149. Majlis Gerakan Negara (MAGERAN), yang diketuai Tun Abdul Razak Hussein, diberi kuasa menjalankan urusan negara dari 16 Mei 1969 hingga 23 Februari 1971.

Pada mesyuarat MAGERAN yang kelima, 6 Oktober 1969, keputusan dibuat untuk menubuhkan Majlis Perundingan Negara — sebuah badan yang bertanggungjawab membincang dan mencari penyelesaian kepada isu berkaitan perpaduan nasional. Lampiran bertarikh 17 Februari 1970 menyenaraikan 66 orang ahli, mewakili Menteri Kabinet, kerajaan negeri, parti politik, badan keagamaan, badan profesional, perkhidmatan awam, kesatuan sekerja, kesatuan majikan, persatuan guru, kumpulan kecil, wartawan dan kaum wanita.

Rukun Negara ialah keluaran majlis itu. Ia bukan akta Parlimen dan bukan sebahagian daripada Perlembagaan Persekutuan — ia diterbitkan sebagai Pengisytiharan Diraja.

Kronologi penggubalan, mengikut fail

Tarikh	Peristiwa
6 Okt 1969	Mesyuarat MAGERAN ke-5 memutuskan penubuhan Majlis Perundingan Negara
27–28 Jan 1970	Mesyuarat pertama Majlis Perundingan Negara, Dewan Senat, Bangunan Parlimen
2–4 Mac 1970	Majlis bersetuju sebulat suara menubuhkan Jawatankuasa Rukun Negara dan Jawatankuasa Ekonomi; 12 ahli diumumkan
31 Mac 1970	Mesyuarat pertama Jawatankuasa Rukun Negara, Bilik Gerakan, Perbendaharaan Malaysia
17 Mei 1970	Mesyuarat kedua Jawatankuasa Rukun Negara — draf dikaji semula perenggan demi perenggan
16–18 Jun 1970	Draf diperbahaskan dan diterima tertakluk kepada pindaan
11–13 Ogos 1970	Rangka dalam Bahasa Malaysia dan Bahasa Inggeris diluluskan dengan beberapa pindaan
31 Ogos 1970	Pengisytiharan Diraja; diterbitkan dalam Warta Kerajaan bertarikh sama

Jawatankuasa Rukun Negara dipengerusikan oleh Tun Tan Siew Sin. Antara ahlinya ialah Dato Harun bin Idris, Tan Sri Mohamed Ghazali bin Shafie, Profesor Dr. Syed Hussein Alatas, Dato Athi Nahappan, Puan Aishah binti Haji Abdul Ghani, Haji Hassan Adli bin Haji Arshad, Leonard Linggi Anak Jugah, Abdullah bin Dato Abdul Rahman, Kamarul Ariffin, Teh Thean Choo dan Lee Siew Yee.

Surat jemputan mesyuarat pertama turut dipanjangkan kepada Dato Salleh Abas dari Jabatan Peguam Negara, Encik Zain Arshad dari Kementerian Luar Negeri, serta James F. Ongkili dan Khoo Kay Kim dari Universiti Malaya.

Draf awal disediakan oleh Jabatan Perpaduan Negara; kenyataan akhbar Majlis Perundingan Negara pada 4 Mac 1970 merakam bahawa ahli majlis memberikan cadangan terhadap draf jabatan itu.

Daripada tujuh tunjang kepada lima prinsip

Rukun Negara tidak bermula dengan lima. Fail Majlis Perunding bertarikh 18 Oktober 1969 hingga 10 Januari 1970 mengandungi kertas bertajuk ‘Pillars of the Nation’ yang mengemukakan tujuh tunjang utama:

• Ketuhanan (Belief in God or Supreme Being)
• Kesetiaan (Loyalty)
• Keadilan (Justice)
• Kewarganegaraan (Citizenship)
• Keutuhan (Integrity of the Nation)
• Kebahagiaan (Well-being)
• Kesopanan (Canons of Decency)

Bandingkan senarai itu dengan lima prinsip akhir dan perbezaannya kelihatan: Ketuhanan, Kesetiaan dan Kesopanan kekal; Keadilan, Kewarganegaraan, Keutuhan dan Kebahagiaan tidak muncul sebagai prinsip berasingan, manakala Keluhuran Perlembagaan dan Kedaulatan Undang-undang muncul sebagai prinsip baharu.

Satu pindaan istilah turut terakam. Kertas Pertimbangan yang disediakan Jawatankuasa Rukun Negara untuk mendapatkan persetujuan MAGERAN memohon pindaan perkataan “Menjunjung Perlembagaan” kepada “Keluhuran Perlembagaan” — bersama draf dalam dua bahasa dan pertimbangan mengenai cara serta tarikh pengisytiharan.

Kertas yang sama mencadangkan agar Rukun Negara diterbitkan sebagai Pengisytiharan Diraja, supaya ia diberi “tempat yang mulia” dan menjadi panduan rakyat dalam perhubungan sosial, kebudayaan, ekonomi mahupun politik.

31 Ogos 1970

Pengisytiharan dibuat oleh Duli Yang Maha Mulia Seri Paduka Baginda Yang di-Pertuan Agong Keempat, Almarhum Tuanku Ismail Nasiruddin Shah ibni Almarhum Sultan Zainal Abidin, di Padang Kelab Selangor, Kuala Lumpur, sempena sambutan Hari Kebangsaan ke-13.

Titah pengisytiharan itu antara lain menetapkan bahawa “Negara kita hendak-lah berdasarkan atas prinsip2 yang bernama RUKUNEGARA” — ejaan asal sebagaimana terakam dalam terbitan Arkib Negara Malaysia. Siaran akhbar Jabatan Penerangan pada hari itu merakam titah baginda bahawa prinsip-prinsip tersebut digubal oleh kerajaan dengan nasihat dan kerjasama Majlis Perundingan Negara.

Tahun 1970 juga tahun sambutan “Hari Merdeka” ditukar kepada “Hari Kebangsaan”, dengan tema Muhibbah dan Perpaduan. Ikrar Taat Setia dibacakan beramai-ramai oleh 8,000 peserta rapat di Padang Kelab Selangor, diketuai Staf Sarjan Nordin.

Rukun Negara diwartakan pada hari yang sama, dan ikrar bersaiz 20 sm × 36 sm diterbitkan Jabatan Penerangan untuk diedar dan digantung di semua jabatan dan agensi kerajaan, pertubuhan serta sekolah.

Selepas pengisytiharan

Pada 2 September 1970, mesyuarat pengedaran Rukun Negara diadakan di Bangunan Parlimen, dipengerusikan Dr. Agoes Salim, Ketua Bahagian Penyelidikan Jabatan Perpaduan Negara. Antara keputusannya:

• Risalah dalam Bahasa Malaysia menjadi teks asli; risalah dalam bahasa lain hanyalah terjemahan.
• Semua cetakan dalam bahasa lain mesti mengandungi bahagian ‘Perisytiharan’ dalam Bahasa Melayu.
• Ahli Parlimen dan Ahli Dewan Negeri digalakkan mengangkat ikrar bersama pada pembukaan persidangan pertama setiap tahun.
• Kementerian Pelajaran disarankan menyediakan buku teks Rukun Negara untuk mata pelajaran Tatanegara.

Susulan itu, Surat Pekeliling Ikhtisas Bil. 2/1971 bertarikh 12 Januari 1971 dikeluarkan Kementerian Pelajaran, antaranya menyemak semula pelajaran Sivik untuk memasukkan elemen Rukun Negara.

Salah faham yang biasa

“Rukun Negara ialah sebahagian daripada Perlembagaan.” Tidak. Ia Pengisytiharan Diraja yang diwartakan pada 31 Ogos 1970. Keluhuran Perlembagaan ialah salah satu daripada lima prinsipnya, tetapi Rukun Negara sendiri berada di luar teks Perlembagaan Persekutuan.

“Rukun Negara hanya lima prinsip.” Teks rasmi ada dua bahagian. Lima cita-cita mendahului lima prinsip.

“Semua penerbitan rasmi menggunakan perkataan yang sama.” Terbitan rasmi berbeza sedikit pada rangkaian cita-cita. Terbitan Jabatan Penerangan menyebut “Menjamin satu cara liberal terhadap tradisi-tradisi kebudayaan yang kaya dan pelbagai corak”, manakala portal MyGovernment menyebut “Membentuk satu sikap yang liberal terhadap tradisi kebudayaan yang kaya dan berbagai-bagai corak”. Untuk petikan rasmi, rujuk terbitan Jabatan Penerangan atau Warta Kerajaan.

“Ia digubal terus oleh MAGERAN.” MAGERAN memberi mandat dan meluluskan; penggubalan baris demi baris dilakukan Jawatankuasa Rukun Negara di bawah Majlis Perundingan Negara, atas draf awal Jabatan Perpaduan Negara.

Apa seterusnya

Untuk memahami kedudukan perundangan prinsip Keluhuran Perlembagaan dan Kedaulatan Undang-undang, mulakan dengan Perlembagaan Persekutuan. Untuk konteks negara yang cita-citanya dirujuk dalam teks ini, lihat Kemerdekaan 1957 dan Pembentukan Malaysia 1963. Amalan mengangkat ikrar pada pembukaan persidangan pertama setiap tahun dijelaskan dalam konteks Parlimen Malaysia.

Sesiapa yang mahu bekerja daripada sumber utama boleh merujuk terbitan 50 Fakta Rukun Negara oleh Arkib Negara Malaysia, yang menyenaraikan nombor penerimaan bagi setiap fail — Fail Jawatankuasa Rukun Negara (JPN 221 Bhg. 3), Fail Kertas-kertas Majlis Perundingan, dan Warta Kerajaan Malaysia Jilid 14 tahun 1970.