Ops Lalang: Operasi Tangkapan Beramai-ramai ISA 1987 dan Kesan Undang-undangnya

Pada malam tangkapan itu bermula pada hujung Oktober 1987, pintu yang tertutup bukan sahaja pintu sel — tiga akhbar terpadam dalam beberapa hari, dan ungkapan “Ops Lalang” masuk ke dalam ingatan politik Malaysia sebagai singkatan bagi penahanan tanpa perbicaraan. Hampir empat dekad kemudian, ia masih diperdebatkan: apa yang dicegahnya, apa yang dibungkamnya, dan apa yang ia gambarkan tentang kuasa yang boleh dipegang sesebuah negara ke atas rakyatnya.

Artikel ini memaparkan fakta yang terdokumentasi dan pelbagai pandangan di sekelilingnya. Ia tidak memihak kepada mana-mana pihak.

Apakah Operasi Lalang?

Operasi Lalang — biasanya ditulis Ops Lalang, daripada perkataan Melayu bagi rumpai lalang yang cepat merebak — ialah operasi yang dijalankan oleh Polis Diraja Malaysia bermula pada 27 Oktober 1987. Pada minggu-minggu berikutnya, individu ditahan tanpa perbicaraan di bawah Akta Keselamatan Dalam Negeri 1960 (ISA).

Jumlah rasmi yang paling kerap dipetik ialah 106 orang ditahan; sesetengah catatan memberikan angka lebih tinggi iaitu 119. Laporan semasa menggambarkan hari pertama sebagai serbuan awal kira-kira 19 orang sebelum operasi itu berkembang — The Star keluaran 28 Oktober 1987 memaparkan tajuk berita bahawa 19 orang telah “picked up in [the] swoop” (ditangkap dalam serbuan). Mereka yang ditahan termasuk ahli politik pembangkang, aktivis pertubuhan bukan kerajaan, ahli kesatuan sekerja, pendidik, pelajar, tokoh agama dan lain-lain.

Tahanan ditempatkan di kem tahanan Kamunting di Perak, kemudahan yang telah lama dikaitkan dengan penahanan ISA. Sesetengahnya ditahan sehingga dua tahun.

Siapa yang ditahan, dan apakah akhbar-akhbar itu?

Para tahanan merentasi barisan politik dan masyarakat sivil. Tokoh-tokoh yang dinamakan dan dilaporkan merentasi sumber-sumber termasuk:

• Lim Kit Siang dan Karpal Singh, ketika itu pemimpin Parti Tindakan Demokratik (DAP) pembangkang, antara sebilangan wakil rakyat DAP
• Chandra Muzaffar, presiden pertama kumpulan reformasi Aliran
• Ahli NGO seperti Theresa Lim Chin Chin dan Br Anthony Rogers

Bersama-sama tangkapan itu, kerajaan membatalkan permit penerbitan akhbar. Tarikh dan tajuknya terdokumentasi seperti berikut:

Penerbitan	Bahasa	Tindakan	Kesudahan
The Star (dan The Sunday Star)	Inggeris	Permit dibatalkan 29 Okt 1987	Menyambung semula penerbitan 26 Mac 1988
Sin Chew Jit Poh	Cina	Permit dibatalkan 29 Okt 1987	Diteruskan, akhirnya di bawah pemilikan baharu
Watan	Melayu	Permit dibatalkan 29 Okt 1987	Berhenti diterbitkan pada 1996

Catatan berbeza sedikit tentang cara tajuk-tajuk itu dikira — sesetengahnya menggambarkan “dua akhbar harian dan dua akhbar mingguan” — tetapi senarai teras akhbar yang terjejas adalah konsisten merentasi sumber. Bekas kakitangan menceritakan berbulan-bulan menerima gaji terkurang semasa penutupan itu, dan pengulas telah menunjukkan budaya penapisan kendiri yang berpanjangan dalam industri itu selepasnya.

Apakah Akta Keselamatan Dalam Negeri yang memungkinkan hal ini?

ISA ialah instrumen undang-undang di tengah-tengah Ops Lalang. Ia digubal pada tahun 1960, dalam tahun-tahun selepas kemerdekaan, dengan latar belakang pemberontakan komunis dan Darurat. Ciri utamanya ialah penahanan pencegahan: ia membenarkan pihak berkuasa menahan seseorang tanpa perbicaraan atau pertuduhan jenayah, untuk tempoh yang boleh diperbaharui.

Kerana penahanan tidak memerlukan sabitan, peranan mahkamah sebahagian besarnya terhad kepada menyemak kesahan proses dan bukannya merit kes kerajaan. Semasa Ops Lalang, beberapa tahanan memfailkan permohonan habeas corpus mencabar penahanan mereka.

ISA kekal berkuat kuasa selama lebih lima dekad. Ia dimansuhkan pada tahun 2012 dan digantikan dengan Akta Kesalahan Keselamatan (Langkah-langkah Khas) 2012 (SOSMA), yang memperuntukkan tempoh penahanan lebih pendek untuk siasatan dan yang masih diperdebatkan oleh kumpulan hak asasi dan kerajaan.

Mengapa ia berlaku? Catatan-catatan yang bertentangan

Di sinilah rekod bergerak daripada fakta terdokumentasi kepada tafsiran yang diperdebatkan. Dua kerangka umum wujud bersama.

Rasional yang dinyatakan kerajaan. Pentadbiran, yang ketika itu diterajui Perdana Menteri Mahathir Mohamad — yang juga memegang portfolio Hal Ehwal Dalam Negeri — berkata ketegangan kaum dan agama telah meningkat ke tahap berbahaya dan tindakan diperlukan untuk mencegah keganasan perkauman. Ketegangan pada tahun itu termasuk pertikaian mengenai pelantikan kanan di sekolah vernakular Cina dan perhimpunan besar pro-UMNO di Kuala Lumpur, di mana beberapa slogan menyebut rusuhan Mei 1969. Menurut catatan ini, operasi itu adalah langkah ketenteraman awam yang diambil untuk memelihara kestabilan.

Tafsiran pengkritik. Tokoh pembangkang, kumpulan masyarakat sivil dan ramai pengulas kemudian berhujah bahawa operasi itu bertepatan dengan, dan dibentuk oleh, krisis dalaman dalam parti pemerintah. UMNO telah berpecah kepada puak-puak bersaing — sering dilabel “Team A”, yang berpihak kepada Mahathir, dan “Team B”, yang dikaitkan dengan Tengku Razaleigh Hamzah dan Musa Hitam — berikutan pertandingan kepimpinan parti yang berlangsung sengit. Menurut bacaan ini, ISA digunakan untuk menyekat bantahan dan mengukuhkan kuasa pada saat kelemahan politik. Perdana Menteri pertama Malaysia, Tunku Abdul Rahman, adalah antara pengkritik; beliau berhujah bahawa “krisis nasional terpaksa dicetuskan untuk menyatukan UMNO sebagai satu kuasa bersatu bagi menentang musuh bersama.”

Kedua-dua kerangka muncul merentasi rekod umum. Ringkasan yang neutral ialah operasi itu berlaku pada persilangan kebimbangan ketegangan perkauman dan perebutan kuasa dalaman parti yang akut, dan pemerhati menimbang faktor-faktor itu secara berbeza.

Apakah kesan undang-undang dan politiknya?

Pertikaian dalam UMNO berpindah ke mahkamah. Litigasi mengenai pilihan raya parti 1987 membawa, pada tahun 1988, kepada keputusan Mahkamah Tinggi bahawa UMNO adalah pertubuhan haram atas alasan teknikal. Pada tahun yang sama, Malaysia mengalami krisis kehakiman di mana Ketua Hakim Negara, Tun Salleh Abas, serta hakim Mahkamah Agung Tan Sri Wan Suleiman dan Datuk George Seah, digantung dan kemudian dilucutkan jawatan oleh tribunal. Panel Tokoh-tokoh Terkemuka yang kemudiannya menyemak peristiwa itu menyimpulkan bahawa pelucutan jawatan itu adalah tidak berperlembagaan dan bahawa Salleh Abas telah menjalankan tugas perlembagaannya untuk menegakkan pengasingan kuasa. Pengulas berbeza pendapat tentang sejauh mana langsung episод kehakiman ini patut dikaitkan dengan Ops Lalang; ia lazimnya dikaji bersama-sama sebagai sebahagian daripada tempoh ketegangan eksekutif–kehakiman yang sama.

Kebanyakan tahanan dibebaskan pada bulan-bulan berikutnya, dengan yang terakhir dibebaskan pada tahun 1989. Peristiwa itu menjadi rujukan berulang dalam perdebatan Malaysia mengenai kebebasan sivil, kebebasan akhbar dan penggunaan penahanan pencegahan.

Mengenai kebertanggungjawaban, pendirian awam berkembang dari semasa ke semasa. Pada Februari 2014, Mahathir Mohamad berkata bahawa tanggungjawab bagi operasi itu terletak pada Kabinet dan beliau menerimanya, menyatakan bahawa matlamatnya adalah untuk memastikan kestabilan dan keamanan. Pengkritik, termasuk beberapa bekas tahanan dan pemimpin pembangkang, berkata ini tidak mencapai tahap permohonan maaf sepenuhnya, dan seruan untuk pengakuan yang lebih jelas berterusan pada tahun-tahun kemudian.

Apa yang seterusnya

Ops Lalang bertahan bukan sebagai catatan sejarah yang telah selesai sebaliknya sebagai titik rujukan yang hidup. Ia dibangkitkan setiap kali Malaysia memperdebatkan undang-undang keselamatan, pelesenan akhbar atau penahanan tanpa perbicaraan — dan pemansuhan ISA pada tahun 2012 tidak mengakhiri perdebatan itu, kerana perundangan penggantinya masih diperdebatkan.

Pembaca yang ingin mendalami boleh melihat:

• Teks dan sejarah Akta Keselamatan Dalam Negeri 1960 dan penggantinya pada 2012, SOSMA, untuk memahami mekanisme penahanan itu sendiri.
• Krisis kehakiman 1988, yang sering dikaji bersama-sama Ops Lalang sebagai sebahagian daripada tempoh yang sama.
• Catatan tangan pertama daripada tahanan dan wartawan, serta naratif rasmi dan masyarakat sivil yang berbeza, dibaca secara berdampingan.

Ini ialah draf berbantukan AI mengenai subjek sejarah yang sensitif dan sedang menunggu semakan manusia. Di mana sumber berbeza tentang angka atau tafsiran, percanggahan itu telah dicatatkan dan bukannya diselesaikan.