Monsun Timur Laut dan Barat Daya: Kenapa Pantai Timur Banjir Saban Tahun

Setiap November, sebelum semak berita, ramai penduduk Kota Bharu, Kuala Terengganu dan Kuantan mula menyemak paras air sungai berhampiran rumah mereka. Ini bukan kebiasaan yang timbul daripada bencana luar jangka — ia satu jadual yang boleh diramal, berulang setiap tahun, dan puncanya ialah satu sistem angin bermusim yang sama yang juga menentukan bila pantai barat Semenanjung pula kering.

Malaysia terletak pada laluan dua monsun yang bertukar arah mengikut musim: Monsun Timur Laut dan Monsun Barat Daya. Kedua-duanya dikaji dan dilaporkan secara rasmi oleh Jabatan Meteorologi Malaysia (MetMalaysia). Yang menariknya bukan sekadar bila hujan turun — tetapi kenapa geografi negara ini menyebabkan satu pantai basah kuyup sementara pantai satu lagi kekal kering pada masa yang sama.

Ringkasan dua monsun

	Monsun Timur Laut	Monsun Barat Daya
Tempoh	November hingga Mac	Mei hingga September
Arah angin dominan	Timur laut, merentasi Laut China Selatan	Barat daya
Ciri hujan	Lebat dan berterusan di kawasan terdedah	Relatifnya kering di seluruh negara kecuali Sabah
Kawasan paling terjejas	Pantai timur Semenanjung, barat Sarawak, timur laut Sabah	Barat laut Sabah dan Sarawak (angin boleh capai 20 knot atau lebih)
Bulan hujan puncak (pantai timur)	November–Januari	Tiada puncak besar
Fenomena berkaitan	Aliran udara sejuk dari Siberia boleh menyertai angin timur laut	”Sumatra” — garis ribut yang melintasi Selat Melaka ke pantai barat

Sumber: MetMalaysia, “Iklim Malaysia” dan “Malaysia’s Climate”.

Bagaimana Monsun Timur Laut terbentuk

Monsun Timur Laut berlaku apabila tekanan udara tinggi terbina di atas daratan Asia yang sejuk, mendorong angin bertiup secara konsisten dari arah timur laut merentasi Laut China Selatan yang lebih hangat. Menurut MetMalaysia, angin ini kadangkala turut membawa aliran udara sejuk dari Siberia yang boleh menurunkan suhu di pantai timur.

Angin yang melalui lautan hangat ini menyerap wap air dalam kuantiti besar. Apabila ia bertembung dengan daratan Semenanjung Malaysia, wap air itu bertukar menjadi hujan — dan kawasan yang paling terdedah kepada laluan angin ini menerima jumlah hujan paling banyak. MetMalaysia mencatatkan bahawa kedua-dua pantai timur Semenanjung dan Sarawak barat mengalami hujan maksimum pada bulan yang sama, iaitu Januari.

Kenapa pantai timur, bukan pantai barat

Jawapannya terletak pada peta, bukan pada angin semata-mata. Pantai timur Semenanjung menghadap terus ke Laut China Selatan — tiada apa yang menghalang angin lembap daripada Monsun Timur Laut sebelum ia sampai ke pesisir Kelantan, Terengganu, Pahang dan Johor.

Pantai barat pula dilindungi oleh Banjaran Titiwangsa yang membelah Semenanjung dari utara ke selatan. Banjaran ini bertindak sebagai penghadang: udara lembap dari timur laut terpaksa naik, menurunkan sebahagian besar hujannya di lereng timur banjaran sebelum sampai ke sisi barat. Itulah sebabnya kawasan seperti Kelantan, Terengganu dan Pahang — serta bahagian timur Johor — konsisten disebut dalam pengumuman rasmi sebagai kawasan berisiko tinggi setiap musim tengkujuh, sementara Perak, Selangor atau Melaka jarang disebut dalam konteks yang sama.

Skala banjir: apa kata angka rasmi

Risiko ini bukan sekadar tanggapan am. Menurut Jabatan Pengairan dan Saliran (JPS), kawasan mudah banjir di seluruh Malaysia dianggarkan meliputi kira-kira 29,000 kilometer persegi — bersamaan 9% daripada keluasan negara — dan melibatkan lebih 2.7 juta penduduk, atau 18% daripada jumlah penduduk negara.

Bagi musim 2024/2025, Majlis Keselamatan Negara (MKN) mengumumkan Monsun Timur Laut bermula 5 November 2024 dan dijangka berterusan hingga Mac 2025, dengan 5 hingga 7 episod hujan lebat diramal sepanjang tempoh itu. Yang kurang diketahui ramai ialah kawasan terjejas turut berubah mengikut fasa musim itu sendiri:

• Fasa awal (November–Disember): Kelantan, Terengganu, Pahang, Johor, Sarawak dan Sabah
• Fasa lewat (Januari–Februari): Pahang, Johor, Sarawak dan Sabah — Kelantan dan Terengganu tidak lagi disenaraikan berisiko tertinggi pada fasa ini

MKN turut memberi amaran bahawa hujan lebat ini “boleh menyebabkan banjir di kawasan rendah dan lembangan sungai”, di samping risiko ombak besar, hakisan pantai dan gelombang tinggi di Laut China Selatan akibat angin kencang dan laut bergelora.

Monsun Barat Daya: musim kering yang tidak sekata

Jika Monsun Timur Laut ialah musim banjir, Monsun Barat Daya ialah kebalikannya — tetapi tidak sama rata di seluruh negara. MetMalaysia menerangkan tempoh ini secara relatifnya lebih kering bagi seluruh negara kecuali Sabah, kerana kelembapan udara yang lebih rendah mengurangkan pembentukan awan hujan di kebanyakan kawasan.

Pengecualian besar ialah barat laut Sabah dan Sarawak, di mana angin barat daya boleh menjadi lebih kuat dan mencapai 20 knot atau lebih. Pantai barat Semenanjung pula mempunyai fenomena tersendiri yang dikenali sebagai “Sumatra” — garis ribut petir yang terbentuk apabila angin Monsun Barat Daya melintasi banjaran gunung di Sumatra, kemudian mengumpul kelembapan tambahan daripada Selat Melaka yang hangat sebelum bergerak ke pantai barat Semenanjung, biasanya pada waktu pagi awal.

Fasa peralihan: ribut petang dan banjir yang berpunca berbeza

Antara dua monsun utama terdapat dua fasa peralihan yang lebih pendek — April–Mei dan Oktober–November — yang dicirikan oleh angin lemah dan berubah-ubah serta langit pagi yang cerah. Keadaan ini menggalakkan pembentukan ribut petir konvektif pada waktu petang, dan menurut MetMalaysia, fasa peralihan inilah yang menyumbang jumlah hujan bulanan tertinggi di kawasan pantai barat Semenanjung — bukan Monsun Timur Laut.

Ini juga menjelaskan sebab banjir di pantai barat tidak selalu boleh dikaitkan dengan Monsun Timur Laut. Pada November 2025, Ketua Pengarah MetMalaysia, Dr. Mohd Hisham Mohd Anip, menjelaskan menerusi RTM bahawa banjir di negeri pantai barat seperti Perak, Selangor dan Perlis pada masa itu berpunca daripada sistem tekanan rendah yang berasingan — bukan Monsun Timur Laut yang sedang melanda pantai timur pada masa yang sama. Sistem tekanan rendah itu dikesan berhampiran selatan Thailand, bergerak ke Laut China Selatan, kemudian ke Sumatra, sebelum berpotensi berpatah balik ke perairan Malaysia — satu corak pergerakan yang berbeza sepenuhnya daripada aliran angin Monsun Timur Laut yang konsisten dari timur laut.

Kesilapan biasa

“Musim tengkujuh” bermaksud hujan lebat serata negara. Sebenarnya kesannya sangat tidak sekata — pantai timur Semenanjung, barat Sarawak dan timur laut Sabah menanggung majoriti kesan, manakala kawasan pedalaman dan yang dilindungi banjaran gunung jauh kurang terjejas.

Pantai barat tidak pernah banjir semasa musim tengkujuh. Pantai barat memang lebih jarang banjir akibat Monsun Timur Laut secara langsung, tetapi ia tetap boleh dilanda banjir daripada sistem tekanan rendah berasingan atau ribut petir fasa peralihan — mekanisme yang berbeza daripada yang melanda pantai timur.

Monsun Timur Laut sentiasa sama teruk sepanjang Nov–Mac. Data rasmi MKN menunjukkan kawasan berisiko tertinggi berubah antara fasa awal dan fasa lewat musim yang sama; Kelantan dan Terengganu paling terjejas pada Nov–Dis, manakala fasa Jan–Feb lebih tertumpu di Pahang, Johor, Sarawak dan Sabah.

Semua banjir Malaysia ialah “banjir monsun”. Banjir kilat akibat sistem perparitan bandar yang tidak mencukupi adalah fenomena berasingan dan boleh berlaku pada bila-bila masa tanpa mengira monsun.

Apa yang seterusnya

Untuk ramalan cuaca dan amaran hujan lebat semasa, rujuk laman rasmi MetMalaysia atau aplikasi myCuaca. Bagi status banjir dan aras air sungai terkini, JPS mengendalikan portal Public InfoBanjir.

Untuk konteks negeri yang paling kerap disebut dalam pengumuman Monsun Timur Laut, lihat profil Kelantan, Terengganu, Pahang dan Johor.

Artikel ini kekal sebagai draf sehingga penyemak manusia mengesahkannya.