Jata Negara: Membaca Perisai Kebangsaan Malaysia, Elemen demi Elemen

Ia ada pada muka depan pasport anda, pada kepala surat setiap kementerian, pada syiling dalam poket dan pada dinding di belakang setiap majlis rasmi. Namun tanyakan kepada sesiapa: berapa bilah keris pada Jata Negara, dan negeri mana diwakili oleh empat jalur warna di tengah perisai? Kebanyakan orang tergagap.

Sebenarnya Jata Negara ialah sebuah peta — bukan peta geografi, tetapi peta susunan negeri-negeri yang membentuk Persekutuan. Setiap elemen mewakili sebuah negeri atau sekumpulan negeri, dan letaknya pada perisai bukan hiasan semata-mata.

Jawapan ringkas: Jata Negara ialah lambang rasmi Kerajaan Persekutuan, diperkenankan oleh Raja-Raja Melayu dan diwartakan pada 27 Mei 1952. Perisainya menghimpunkan lambang bagi setiap kumpulan negeri; ia disokong dua ekor harimau, dinaungi anak bulan dan bintang, dan diikat oleh cogan Bersekutu Bertambah Mutu.

Jata Negara sepintas lalu

Menurut Jabatan Penerangan Malaysia, Jata Negara “merupakan lambang rasmi kerajaan Malaysia yang telah diperkenankan oleh Raja-Raja Melayu dan diwartakan pada 27 Mei 1952.”

Reka bentuk itu telah dikemas kini beberapa kali apabila anggota Persekutuan berubah. Versi yang berkuat kuasa sehingga kini ditetapkan melalui Warta Kerajaan P.U. (B) 563: Statut-Statut Lambang Negara Malaysia bertarikh 20 September 1990.

Artikel ini bersifat deskriptif. Ia menyatakan maksud rasmi setiap elemen seperti yang dirakamkan sumber kerajaan, tanpa membandingkan mana-mana negeri atau institusi, dan dengan hormat sepenuhnya kepada elemen diraja pada jata.

Bahagian atas: agama dan kedaulatan

Naungan tertinggi pada jata ialah anak bulan dan bintang. Menurut rekod rasmi, anak bulan dan bintang menjadi “lambang agama Islam yang diangkat sebagai agama bagi Persekutuan.” Bintang itu ialah bintang pecah 14, dan bilangan bucunya membawa kiraan yang sama seperti pada Jalur Gemilang: 13 buah negeri dan Kerajaan Persekutuan.

Di bawahnya terbentang awan-awan berwarna kuning. Warna kuning itu bukan sembarang warna — ia “warna diraja bagi Duli-Duli Yang Maha Mulia Raja-Raja Melayu.” Kuning yang sama inilah yang menjadi warna bulan sabit dan bintang pada Jalur Gemilang, dan yang menandakan kedaulatan Raja di seluruh lambang kebangsaan Malaysia.

Penyokong perisai: dua ekor harimau

Perisai ditanggung di kiri dan kanan oleh dua ekor harimau. Maksudnya dirakamkan ringkas: harimau itu “menyokong perisai melambangkan keberanian, kegagahan dan kekuatan.”

Harimau ialah haiwan yang lama dikaitkan dengan Semenanjung, dan kehadirannya sebagai penyokong perisai menghubungkan jata Malaysia dengan tradisi lambang yang lebih awal di rantau ini.

Perisai: peta simbolik negeri-negeri

Di sinilah jata bercerita paling banyak. Perisai dibahagikan kepada beberapa bahagian, dan setiap bahagian mewakili sebuah negeri atau sekumpulan negeri mengikut susunan sejarah persekutuan.

Elemen pada perisai	Negeri / kumpulan yang diwakili
Lima bilah keris	Negeri-negeri Melayu Tidak Bersekutu: Johor, Kedah, Perlis, Kelantan dan Terengganu
Empat jalur warna (merah, hitam, putih, kuning) di tengah	Negeri-negeri Melayu Bersekutu: Pahang, Selangor, Perak dan Negeri Sembilan
Pokok pinang dan jambatan Pulau Pinang	Pulau Pinang
Pokok Melaka	Melaka
Jata Sabah	Sabah
Jata Sarawak	Sarawak
Bunga Raya di tengah	Bunga Kebangsaan Malaysia

Perhatikan bagaimana empat jalur warna itu sendiri membawa dua lapis makna. Setiap kombinasi warna diambil daripada bendera sebuah Negeri Melayu Bersekutu:

• Hitam dan putih — warna bendera negeri Pahang
• Merah dan kuning — warna bendera negeri Selangor
• Hitam, putih dan kuning — warna bendera negeri Perak
• Merah, hitam dan kuning — warna bendera Negeri Sembilan

Maka satu jalur kecil di tengah perisai sebenarnya memuatkan empat buah negeri sekali gus. Di sebelahnya, pokok Melaka merujuk kisah pokok yang memberi nama kepada Kesultanan Melaka, manakala pokok pinang dan jambatan mengenal pasti Pulau Pinang. Bahagian bawah perisai membawa jata Sabah dan jata Sarawak bagi kedua-dua negeri di Borneo yang menyertai Persekutuan pada 1963.

Di tengah-tengah perisai berdiri Bunga Raya, bunga kebangsaan Malaysia — satu-satunya elemen yang mewakili negara secara keseluruhan, bukan sebuah negeri.

Cogan: ‘Bersekutu Bertambah Mutu’

Mengikat keseluruhan jata ialah cogan kata pada pita di bawah perisai: BERSEKUTU BERTAMBAH MUTU. Ia ditulis dalam dua tulisan sekali gus — “tulisan rumi di sebelah kiri dan tulisan jawi di sebelah kanan.”

Cogan ini merangkumkan idea di sebalik seluruh jata itu: bahawa negeri-negeri yang bersekutu — Melayu Bersekutu, Melayu Tidak Bersekutu, Negeri-negeri Selat, dan kemudian Sabah serta Sarawak — bersama-sama membentuk sebuah kesatuan yang lebih bermutu daripada jumlah bahagiannya. Setiap keris, setiap jalur warna dan setiap pokok pada perisai ialah satu anggota persekutuan itu; cogan ini menyatakan maksud himpunan itu dalam empat patah kata.

Siapa boleh menggunakan Jata Negara

Ini bahagian yang paling kerap disalah anggap. Jata Negara bukan logo umum yang boleh digunakan sesiapa sahaja.

Jabatan Penerangan menyatakan dengan jelas: “Lambang Kerajaan Persekutuan (Jata Negara) adalah hak Kerajaan Persekutuan. Lambang ini hanya boleh digunakan oleh kementerian, jabatan dan pegawai-pegawai Kerajaan Persekutuan atas urusan rasmi.” Pihak Berkuasa Tempatan, Badan Berkanun Persekutuan dan pertubuhan kebangsaan tidak boleh menggunakannya — perkara ini dinyatakan melalui Surat Pekeliling Am Jabatan Perdana Menteri Bilangan 1 Tahun 2005.

Beberapa keputusan pentadbiran mengukuhkan penggunaan ini:

• Mesyuarat Jemaah Menteri 25 November 2016 memutuskan agar lambang rasmi kementerian, jabatan dan agensi Kerajaan Persekutuan digantikan dengan lambang Jata Negara bagi urusan rasmi.
• Pengecualian diberikan kepada beberapa agensi yang mengekalkan lambang tersendiri, seperti Angkatan Tentera Malaysia dan Polis Diraja Malaysia.

Jata Negara juga dilindungi oleh Akta Lambang dan Nama (Mencegah Penggunaan Tak Wajar) 1963 [Akta 414], yang menghalang penggunaan lambang kebesaran negara secara tidak wajar bagi tujuan perniagaan atau lain-lain tanpa kebenaran.

Kesilapan lazim

• “Jata Negara sama dengan Jalur Gemilang.” Kedua-duanya lambang kebangsaan yang berasingan. Jalur Gemilang ialah bendera; Jata Negara ialah lambang (jata) rasmi kerajaan. Cuma sebahagian elemen — anak bulan, bintang pecah 14, dan warna kuning diraja — dikongsi bersama.
• “Ada empat keris pada jata.” Bilangannya lima, satu bagi setiap Negeri Melayu Tidak Bersekutu: Johor, Kedah, Perlis, Kelantan dan Terengganu.
• “Empat jalur warna itu hanya hiasan.” Setiap kombinasi warna ialah bendera sebuah Negeri Melayu Bersekutu — Pahang, Selangor, Perak dan Negeri Sembilan.
• “Sesiapa boleh guna Jata Negara sebagai logo.” Ia hak Kerajaan Persekutuan dan dilindungi Akta 414; penggunaannya terhad kepada urusan rasmi kerajaan.
• Tarikh warta. Buku rasmi Jabatan Penerangan merekodkan jata diwartakan pada 27 Mei 1952, manakala sesetengah rujukan rasmi lain menyebut 30 Mei 1952. Reka bentuk yang berkuat kuasa kini ialah versi di bawah Warta Kerajaan P.U. (B) 563 bertarikh 20 September 1990.

What’s next

Untuk lambang kebangsaan yang berkongsi warna kuning diraja dan bintang pecah 14 dengan jata ini, baca Jalur Gemilang dan lihat mengapa kiraan 14 kekal walaupun Malaysia mempunyai 13 buah negeri. Untuk memahami institusi Raja-Raja Melayu yang warna kedaulatannya terpancar pada awan kuning jata, baca sembilan negeri beraja Malaysia. Dan untuk melodi yang mengiringi setiap majlis di mana jata ini dipamerkan, baca Negaraku.