Yang di-Pertuan Agong dan Majlis Raja-Raja

Malaysia ialah antara segelintir negara di dunia yang rajanya dipilih secara giliran, bukan diwarisi seorang demi seorang daripada satu keturunan. Setiap lima tahun, sembilan Raja Melayu berhimpun untuk menentukan siapa antara mereka yang akan menyandang takhta Persekutuan sebagai Yang di-Pertuan Agong. Sistem ini, bersama institusi yang menjalankannya iaitu Majlis Raja-Raja, membentuk teras raja berperlembagaan negara.

Artikel ini menerangkan kedudukan dan peranan kedua-dua institusi secara deskriptif dan berdasarkan peruntukan Perlembagaan Persekutuan. Ia adalah draf yang belum disemak oleh penyunting manusia.

Apakah kedudukan Yang di-Pertuan Agong dari segi perlembagaan?

Perkara 32 Perlembagaan Persekutuan memperuntukkan bahawa Yang di-Pertuan Agong ialah Ketua Negara (Head of State) bagi Persekutuan, dan baginda mempunyai keutamaan mengatasi semua orang lain di negara ini.

Sebagai raja berperlembagaan, Agong pada umumnya bertindak atas nasihat Kabinet atau menteri yang diberi kuasa. Antara fungsi dan kuasa yang dikaitkan dengan jawatan baginda termasuk melantik Perdana Menteri yang memperoleh sokongan majoriti Dewan Rakyat, budi bicara untuk memperkenankan atau tidak permohonan pembubaran Parlimen, memanggil mesyuarat Majlis Raja-Raja mengenai perkara tertentu, serta melantik hakim dan mengurniakan pengampunan dalam bidang kuasa tertentu. Baginda juga bertindak sebagai Ketua Agama Islam bagi negeri-negeri yang tidak beraja iaitu Melaka, Pulau Pinang, Wilayah Persekutuan, Sabah dan Sarawak.

Bagaimana Agong dipilih dan mengapa secara giliran?

Yang di-Pertuan Agong dipilih oleh Majlis Raja-Raja daripada kalangan sembilan Raja Melayu untuk tempoh penggal lima tahun. Menurut keterangan rasmi Majlis Raja-Raja, pemilihan dibuat secara undi sulit mengikut tatacara yang ditetapkan dalam Jadual Ketiga Perlembagaan Persekutuan: setiap Raja diberi kertas undi dan urus setia dikendalikan oleh Penyimpan Mohor Besar Raja-Raja.

Prinsip giliran memastikan bahawa setiap Raja yang layak dan bersedia berpeluang menyandang takhta Persekutuan sebelum mana-mana negeri menduduki takhta itu buat kali kedua. Sistem ini berakar daripada susunan yang dipersetujui pada awal Persekutuan dan menjadikan Malaysia contoh raja berperlembagaan yang bergilir.

Sembilan negeri beraja yang Rajanya layak dipilih ialah:

Negeri beraja	Gelaran Raja
Perak	Sultan
Selangor	Sultan
Negeri Sembilan	Yang di-Pertuan Besar
Pahang	Sultan
Johor	Sultan
Kelantan	Sultan
Terengganu	Sultan
Kedah	Sultan
Perlis	Raja

Empat negeri selebihnya iaitu Melaka, Pulau Pinang, Sabah dan Sarawak diketuai oleh Yang di-Pertua Negeri, yang menganggotai Majlis Raja-Raja tetapi tidak layak dipilih sebagai Agong dan tidak mengundi dalam pemilihan Agong.

Apakah Majlis Raja-Raja dan siapa ahlinya?

Majlis Raja-Raja (Conference of Rulers) ialah sebuah institusi perlembagaan yang ditubuhkan secara rasmi pada tahun 1948 dan kini dikawal oleh Perkara 38 Perlembagaan Persekutuan. Pihak berkuasa rasminya memerihalkannya sebagai institusi tertinggi di negara ini dan satu-satunya majlis seumpamanya di dunia.

Keanggotaannya terdiri daripada:

• Sembilan Raja Melayu bagi negeri beraja.
• Empat Yang di-Pertua Negeri bagi Melaka, Pulau Pinang, Sabah dan Sarawak.

Majlis pada umumnya bermesyuarat beberapa kali setahun, dan mesyuarat luar biasa boleh dipanggil apabila diperlukan. Pengerusinya digilir dalam kalangan Raja-Raja Melayu yang memerintah. Setiausaha Majlis ialah Penyimpan Mohor Besar Raja-Raja (Keeper of the Rulers’ Seal), yang juga mengetuai urus setia Majlis.

Apakah kuasa dan fungsi Majlis Raja-Raja?

Selain memilih Yang di-Pertuan Agong dan Timbalan Yang di-Pertuan Agong, Majlis Raja-Raja diberi beberapa fungsi perlembagaan yang penting. Antaranya:

• Kuasa memecat. Perkara 38(6) memberi Majlis kuasa untuk memecat Yang di-Pertuan Agong daripada jawatan. Menurut ulasan perundangan, kuasa ini tidak pernah digunakan.
• Perkenan ke atas undang-undang tertentu. Undang-undang yang secara langsung menyentuh keistimewaan, kedudukan, kehormatan atau kemuliaan Raja-Raja memerlukan perkenan Majlis (Perkara 38(4)).
• Pindaan perlembagaan tertentu. Beberapa pindaan tidak boleh diluluskan tanpa persetujuan Majlis Raja-Raja di bawah Perkara 159(5). Menurut ulasan Majlis Peguam Malaysia, ini termasuk pindaan yang menyentuh kedudukan Raja-Raja (Perkara 38(4)), hak-hak kedaulatan dan pewarisan Raja-Raja (Perkara 71), kedudukan bahasa Melayu (Perkara 152), serta kedudukan istimewa orang Melayu dan bumiputera (Perkara 153); senarai penuh dalam Perkara 159(5) turut merangkumi beberapa peruntukan lain.
• Perundingan. Majlis dirujuk berhubung pelantikan tertentu seperti hakim mahkamah atasan, Ketua Audit Negara serta ahli suruhanjaya tertentu.
• Perbincangan dasar negara. Majlis boleh menimbang dasar negara dan perkara berkaitan agama Islam serta kedudukan orang Melayu.
• Mahkamah Khas. Apabila Raja atau Yang di-Pertuan Agong menghadapi prosiding di bawah Perkara 182, prosiding itu dibawa ke Mahkamah Khas yang dianggotai lima hakim; menurut ulasan Majlis Peguam Malaysia, dua daripadanya dinamakan oleh Majlis Raja-Raja.

Sesetengah pindaan sempadan negeri di bawah Perkara 2 juga memerlukan persetujuan, dan menurut pihak berkuasa rasmi Majlis, peruntukan ini pernah digunakan berhubung perubahan berkaitan Kuala Lumpur (1973) dan Labuan (1984).

Bagaimana kedua-dua institusi ini saling berkait?

Yang di-Pertuan Agong dan Majlis Raja-Raja berkait rapat tetapi berbeza peranan. Agong ialah individu yang menyandang jawatan Ketua Negara, manakala Majlis ialah badan kolektif yang memilih baginda, berkuasa memecat baginda dalam keadaan tertentu, dan memegang perkenan ke atas perkara yang menyentuh kedudukan Raja-Raja. Sesetengah ulasan perundangan memerihalkan hubungan ini sebagai menjadikan Agong ibarat wakil Majlis Raja-Raja di peringkat Persekutuan.

Sebahagian pemerhati menekankan peranan simbolik dan pemersatu institusi ini dalam sistem demokrasi berparlimen, manakala perbincangan akademik turut meneliti sempadan antara budi bicara raja dan konvensyen bertindak atas nasihat. Pandangan-pandangan ini dibincangkan secara meluas dalam penulisan undang-undang perlembagaan.

Apa seterusnya

Draf ini memberi gambaran ringkas dan berkecuali tentang rangka perlembagaan Yang di-Pertuan Agong dan Majlis Raja-Raja. Untuk pemahaman lanjut, rujuk teks penuh Perlembagaan Persekutuan (khususnya Perkara 32, 38, 40, 159, 182 dan Jadual Ketiga) serta laman rasmi Majlis Raja-Raja. Bahan berkaitan di NegaraKu.md tentang Perlembagaan Persekutuan dan institusi Raja-Raja negeri turut membantu meletakkan tajuk ini dalam konteks yang lebih luas.