SUHAKAM: Suruhanjaya Hak Asasi Manusia Malaysia

Anda boleh mengadu kepada SUHAKAM, ia boleh memanggil pegawai untuk memberi keterangan bersumpah, malah mengadakan inkuiri awam — tetapi apabila ia menyimpulkan bahawa hak anda telah dicabul, tiada sesiapa yang diwajibkan oleh undang-undang untuk mematuhi keputusannya. Inilah paradoks di sebalik suruhanjaya hak asasi manusia kebangsaan Malaysia: kuasa menyiasat yang luas, digandingkan dengan penemuan yang bersifat cadangan.

SUHAKAM — Suruhanjaya Hak Asasi Manusia Malaysia — ditubuhkan di bawah Akta Suruhanjaya Hak Asasi Manusia Malaysia 1999, atau Akta 597. Artikel ini menerangkan apa yang boleh dan tidak boleh dibuatnya, dari segi teks Akta itu sendiri.

Apakah SUHAKAM dan bagaimana ia ditubuhkan?

Seksyen 3 Akta 597 menubuhkan sebuah suruhanjaya yang dikenali sebagai Suruhanjaya Hak Asasi Manusia Malaysia. Ia sebuah pertubuhan perbadanan yang mempunyai kesinambungan kekal, boleh mendakwa dan didakwa atas namanya sendiri.

Yang penting, Akta itu mentakrifkan skop kerjanya. Seksyen 2 menyatakan bahawa “hak asasi manusia” merujuk kepada kebebasan asasi seperti termaktub dalam Bahagian II Perlembagaan Persekutuan. Akta itu juga membuka ufuk yang lebih luas: seksyen 4(4) menetapkan bahawa perhatian hendaklah diberikan kepada Deklarasi Hak Asasi Manusia Sejagat 1948, tetapi hanya “setakat yang tidak bercanggah dengan Perlembagaan Persekutuan”. Perlembagaan tetap menjadi rujukan tertinggi.

Siapa yang duduk dalam SUHAKAM?

Keahlian SUHAKAM diperuntukkan dalam seksyen 5:

Perkara	Peruntukan (Akta 597)
Bilangan ahli	Tidak kurang tujuh dan tidak lebih dua puluh (s.5(1))
Kuasa melantik	Yang di-Pertuan Agong, atas syor Perdana Menteri; PM mesti berunding dahulu dengan jawatankuasa seksyen 11A (s.5(2), s.11A)
Kelayakan	Daripada kalangan warganegara Malaysia (s.5(3))
Tempoh jawatan	Tiga tahun (s.5(4))
Pelantikan semula	Layak sekali sahaja, untuk tiga tahun lagi (s.5(4))
Pengerusi	Ditetapkan oleh Yang di-Pertuan Agong (s.6)
Naib Pengerusi	Dipilih oleh ahli-ahli Suruhanjaya sendiri (s.6)

Akta juga memperuntukkan supaya Yang di-Pertuan Agong menetapkan, daripada kalangan ahli yang dilantik di bawah seksyen 5, seorang Ketua Pesuruhjaya Kanak-Kanak dan dua orang Pesuruhjaya Kanak-Kanak untuk menangani hal ehwal hak asasi berkaitan kanak-kanak (seksyen 6A(1)). Peruntukan 6A ini dimasukkan melalui pindaan Akta A1714 (2024).

Perlu diperhatikan bahawa Akta tidak menyatakan sama ada ahli berkhidmat sepenuh masa atau separuh masa. Dalam maklum balasnya kepada GANHRI, SUHAKAM melaporkan bahawa ahlinya berkhidmat secara separuh masa — satu ciri yang telah menarik ulasan dari sudut kebebasan institusi dan telah dicadangkan pindaan oleh SUHAKAM sendiri terhadap seksyen 5(1). Kuorum bagi semua mesyuarat Suruhanjaya ialah dua pertiga daripada bilangan ahli (seksyen 7).

Apakah fungsi rasminya?

Seksyen 4(1) menyenaraikan empat fungsi teras Suruhanjaya:

• Mempromosi dan mendidik — memupuk kesedaran dan menyediakan pendidikan berkaitan hak asasi manusia.
• Menasihati kerajaan — membantu menggubal perundangan dan arahan pentadbiran serta mengesyorkan langkah yang perlu diambil.
• Mengesyorkan triti — memberi syor kepada kerajaan tentang langganan atau penyertaan triti dan instrumen antarabangsa dalam bidang hak asasi manusia.
• Menyiasat aduan — menyiasat aduan berkenaan pencabulan hak asasi manusia yang dirujuk dalam seksyen 12.

Seksyen 4 juga membenarkan lawatan ke mana-mana tempat tahanan, institusi dan tempat lain untuk membuat syor. Lawatan sedemikian tidak boleh ditolak oleh orang yang bertanggungjawab ke atas tempat itu sekiranya prosedur yang ditetapkan telah dipatuhi.

Sejauh mana kuasa siasatannya?

Di sinilah SUHAKAM mempunyai “gigi”. Seksyen 12 membenarkannya menyiasat sesuatu dakwaan pencabulan hak asasi manusia atas usul sendiri (“on its own motion”) ataupun atas aduan oleh orang yang terkilan atau wakilnya. Ia tidak perlu menunggu aduan untuk bertindak.

Apabila menjalankan inkuiri, seksyen 14 memberikan kuasa untuk:

• memperoleh dan menerima segala keterangan, sama ada bertulis atau lisan, dan memeriksa mana-mana orang sebagai saksi;
• menghendaki keterangan diberikan secara bersumpah atau ikrar, sepertimana di mahkamah;
• memanggil (summon) mana-mana orang yang bermastautin di Malaysia untuk hadir memberi keterangan atau mengemukakan dokumen;
• menerima keterangan yang mungkin tidak boleh diterima di bawah Akta Keterangan 1950; dan
• membenarkan atau tidak membenarkan orang awam menghadiri inkuiri (asas bagi inkuiri awam).

Ringkasnya, SUHAKAM boleh mengumpul keterangan, mendengar saksi bersumpah, dan mengadakan pendengaran awam — kuasa yang menyerupai tribunal siasatan.

Mengapa penemuannya tidak mengikat?

Di sinilah hadnya. Akta 597 tidak di mana-mana memberikan penemuan SUHAKAM kuasa mengikat undang-undang. Dua peruntukan menjelaskan kedudukan ini.

Pertama, apa yang berlaku selepas inkuiri. Seksyen 13 mengasingkan dua hasil. Jika inkuiri tidak mendedahkan pencabulan, Suruhanjaya merekodkan penemuan itu dan memaklumkan pengadu (s.13(1)). Jika inkuiri mendedahkan pencabulan, Suruhanjaya berkuasa untuk “merujuk perkara itu, apabila sesuai, kepada pihak berkuasa atau orang yang berkaitan dengan cadangan yang perlu” (s.13(2)). Pihak berkuasa itu kemudiannya wajib memaklumkan SUHAKAM tentang apa-apa tindakan yang diambil (s.13(3)) — tetapi Akta tidak mewajibkan mereka menerima cadangan itu. Kata kuncinya ialah cadangan (recommendation), bukan perintah.

Kedua, sempadan mahkamah. Seksyen 12(2) melarang SUHAKAM menyiasat sebarang aduan yang:

• menjadi hal perkara prosiding yang belum selesai di mana-mana mahkamah, termasuk rayuan; atau
• telah diputuskan muktamad oleh mana-mana mahkamah.

Lebih tegas lagi, jika sesuatu perkara yang sedang disiasat kemudiannya menjadi hal perkara prosiding mahkamah, SUHAKAM “hendaklah dengan serta-merta berhenti” menyiasat (s.12(3)). Dengan kata lain, badan kehakiman sentiasa mengatasi SUHAKAM apabila kedua-duanya menyentuh perkara yang sama.

Bagaimana kerja SUHAKAM sampai kepada awam?

Saluran akauntabiliti utama ialah Parlimen, bukan mahkamah. Seksyen 21 mewajibkan SUHAKAM mengemukakan laporan tahunan kepada Parlimen “tidak lewat daripada mesyuarat pertama Parlimen pada tahun berikutnya”, meliputi semua aktivitinya. Laporan itu mesti mengandungi senarai semua perkara yang dirujuk kepadanya, tindakan yang diambil, dan cadangan Suruhanjaya bagi setiap perkara (s.21(2)). Suruhanjaya juga boleh mengemukakan laporan khas apabila difikirkan perlu (s.21(3)).

Dalam amalan, pembentangan laporan ini pernah tertunggak. Menerusi kenyataan akhbarnya, SUHAKAM mengesahkan bahawa Laporan Tahunan bagi 2021 dan 2022 telah dibentang dan dibahaskan di Dewan Rakyat pada 27 Jun serta 1 dan 2 Julai 2024, menjadikan tiga laporan (2020, 2021 dan 2022) berjaya dibentang dan dibahaskan pada sesi itu.

Dari sudut antarabangsa, SUHAKAM diiktiraf sebagai institusi hak asasi manusia kebangsaan bertaraf tertinggi. Jawatankuasa Kecil Akreditasi (SCA) di bawah Perikatan Global Institusi Hak Asasi Manusia Kebangsaan (GANHRI) menyarankan supaya SUHAKAM diakreditasi semula dengan taraf “A” dalam laporannya pada Jun 2021 — taraf yang menunjukkan pematuhan besar terhadap Prinsip Paris.

Apa seterusnya

• Ingin membuat aduan? Semak dahulu sama ada perkara anda sedang atau telah dibicarakan di mahkamah — seksyen 12(2) menghalang SUHAKAM daripada mengambilnya jika demikian.
• Fahami hasil yang mungkin. Penemuan SUHAKAM ialah cadangan yang dirujuk kepada pihak berkuasa; ia bukan perintah mahkamah dan tidak menggantikan tindakan undang-undang.
• Baca teks asal. Peruntukan penuh Akta 597 (termasuk pindaan) boleh dirujuk dalam teks rasmi di laman SUHAKAM.
• Untuk konteks lanjut tentang struktur kehakiman yang mengatasi SUHAKAM, lihat artikel berkaitan tentang mahkamah sivil dan Syariah di Malaysia.