Akta Mesin Cetak dan Penerbitan 1984

Sebuah akhbar di Malaysia tidak boleh dicetak semata-mata kerana kandungannya benar atau menarik minat pembaca — ia terlebih dahulu memerlukan permit yang dikeluarkan oleh Menteri Dalam Negeri. Rangka kerja itu berpunca daripada Akta Mesin Cetak dan Penerbitan 1984, atau Akta 301, undang-undang yang telah menjadi salah satu tunggak paling banyak diperdebatkan dalam landskap media negara.

Apakah yang dikawal oleh Akta 301?

Akta Mesin Cetak dan Penerbitan 1984 mula berkuat kuasa pada 1 September 1984 (P.U. (B) 364/1984). Tajuk panjangnya menyatakan ia sebuah akta untuk mengawal selia penggunaan mesin cetak dan pencetakan, pengimportan, pengeluaran, pengeluaran semula, penerbitan serta pengedaran penerbitan.

Akta ini beroperasi melalui sistem kebenaran berperingkat. Seksyen 3 mewajibkan lesen untuk mengendalikan sebuah mesin cetak; menurut teks statut, sesiapa yang menyimpan untuk digunakan atau menggunakan mesin cetak tanpa lesen yang sah adalah melakukan satu kesalahan dan boleh, apabila disabitkan, dikenakan hukuman penjara selama tempoh tidak melebihi tiga tahun atau denda tidak melebihi dua puluh ribu ringgit (RM20,000) atau kedua-duanya. Seksyen 5 pula menjadikannya satu kesalahan untuk mencetak atau menerbitkan akhbar tanpa permit, manakala seksyen 6 memberikan Menteri kuasa untuk mengeluarkan permit bagi akhbar Malaysia atau kebenaran mengimport akhbar dari Singapura.

Kuasa yang paling kerap dibincangkan terletak pada seksyen 7, yang berkaitan penerbitan yang tidak diingini. Di bawah peruntukan ini, jika Menteri berpuas hati bahawa sesuatu penerbitan mengandungi apa-apa perkara yang memudaratkan atau berkemungkinan memudaratkan ketenteraman awam, moraliti, keselamatan, hubungan dengan mana-mana negara atau kerajaan asing, atau yang memudaratkan kepentingan awam atau kepentingan negara, Menteri boleh melalui perintah yang disiarkan dalam Warta mengharamkan penerbitan tersebut.

Peruntukan	Perkara yang dikawal
Seksyen 3	Lesen untuk mengendalikan mesin cetak
Seksyen 5	Kesalahan mencetak atau menerbitkan akhbar tanpa permit
Seksyen 6	Pemberian permit akhbar oleh Menteri
Seksyen 7	Kuasa mengharamkan penerbitan yang tidak diingini
Seksyen 13	Pembatalan dan penggantungan lesen atau permit

Bagaimana permit atau lesen boleh digantung atau dibatalkan?

Selain kuasa untuk meluluskan atau menolak permohonan, Akta 301 memberi Menteri kuasa untuk membatalkan atau menggantung lesen dan permit yang telah dikeluarkan. Kuasa ini dinyatakan dalam seksyen 13.

Sepanjang sejarahnya, ciri ini menjadi tumpuan perdebatan kerana permit sesebuah penerbitan boleh dihentikan tanpa penerbitan itu diharamkan secara kekal. Salah satu contoh yang kerap dirujuk ialah penggantungan permit akhbar mingguan The Heat pada 2013, yang disebut oleh Majlis Peguam Malaysia sebagai kes yang menimbulkan persoalan tentang proses yang wajar.

Apa yang berubah selepas pindaan 2012?

Akta 301 telah dipinda beberapa kali, dan pindaan yang paling ketara dalam wacana semasa ialah Printing Presses and Publications (Amendment) Act 2012. Menurut teks pindaan tersebut, antara perubahan utama ialah:

• Rujukan kepada “budi bicara mutlak” (absolute discretion) berkaitan lesen mesin cetak (seksyen 3) dan permit akhbar (seksyen 6) dikeluarkan daripada teks.
• Seksyen 12 dipinda supaya lesen atau permit “kekal sah selagi ia tidak dibatalkan” (shall remain valid for so long as it is not revoked), menggantikan susunan sebelumnya yang menetapkan lesen atau permit sah untuk tempoh dua belas bulan dan memerlukan pembaharuan berkala.
• Frasa dalam seksyen 13A yang sebelum ini menyatakan keputusan Menteri “tidak boleh dipersoalkan oleh mana-mana mahkamah atas apa-apa alasan sekalipun” dipadamkan, membuka ruang kepada semakan kehakiman.
• Seksyen 13B dipinda untuk menetapkan bahawa seseorang hendaklah diberi peluang untuk didengari sebelum keputusan membatalkan atau menggantung lesen atau permitnya dibuat.

Pindaan ini tidak menghapuskan keperluan lesen dan permit itu sendiri; ia mengubah cara kuasa berkenaan boleh dilaksanakan dan dicabar.

Bagaimana kuasa ini digunakan dalam praktik?

Kuasa di bawah seksyen 7 terus digunakan pada tahun-tahun kebelakangan. Pada 19 Disember 2024, Kementerian Dalam Negeri mengeluarkan perintah larangan di bawah seksyen 7(1) terhadap enam judul penerbitan atas alasan berkaitan moraliti. Antara judul yang disenaraikan dalam laporan Bernama ialah:

• A Million Kisses In Your Lifetime oleh Monica Murphy
• Lose You To Find Me oleh Erik J. Brown
• Punai oleh Asyraf Bakti
• Scattered Showers oleh Rainbow Rowell
• When Everything Feels Like the Movies oleh Raziel Reid
• What If It’s Us oleh Becky Albertalli dan Adam Silvera

Menurut laporan yang sama, kementerian menyatakan tujuan larangan adalah untuk kawalan dan pencegahan bagi mengelakkan potensi ancaman atau mudarat, dan sesiapa yang melanggar perintah tersebut boleh dikenakan hukuman penjara sehingga tiga tahun, denda sehingga RM20,000, atau kedua-duanya.

Apakah pandangan berbeza tentang Akta ini?

Akta 301 telah lama menjadi subjek pandangan yang bercanggah.

Pihak yang menyokong pengekalan atau pengawalan berhujah bahawa kerajaan memerlukan alat untuk menangani kandungan yang boleh menjejaskan ketenteraman awam, keselamatan negara, sensitiviti agama dan kaum, serta moraliti — kategori yang secara eksplisit disebut dalam seksyen 7. Dalam kerangka ini, budi bicara pihak berkuasa dilihat sebagai mekanisme untuk mengurus risiko dalam masyarakat berbilang kaum.

Sebaliknya, Majlis Peguam Malaysia telah berulang kali menyeru supaya Akta ini dimansuhkan. Dalam kenyataan bertarikh 28 Disember 2013, Majlis Peguam menggambarkan Akta itu sebagai bertentangan dengan hak kebebasan bersuara di bawah Perkara 10 Perlembagaan Persekutuan, dan mencadangkan sebuah majlis media bebas sebagai ganti. Pendirian ini diulang dalam kenyataan bertarikh 3 Mac 2025, yang menegaskan bahawa kuasa budi bicara Menteri di bawah Akta 301 dilihat sebagai bercanggah dengan matlamat pengawalseliaan kendiri media.

Perbahasan ini bukan sekadar akademik. Ia berkait rapat dengan perkembangan dasar media yang lebih luas, termasuk penubuhan sebuah majlis media melalui perundangan yang diluluskan Parlimen pada 2025.

What’s next

Landskap perundangan media Malaysia sedang berubah. Rang undang-undang majlis media diluluskan oleh Parlimen pada 26 Februari 2025, mewujudkan badan pengawalseliaan kendiri untuk industri media. Namun begitu, seperti yang dinyatakan oleh Majlis Peguam Malaysia, Akta Mesin Cetak dan Penerbitan 1984 kekal berkuat kuasa bersama-sama rangka kerja baharu itu, dan persoalan tentang hubungan antara kedua-duanya — termasuk sama ada Akta 301 patut dimansuhkan — masih dibincangkan.

Bagi pembaca yang ingin mendalami topik ini, langkah seterusnya yang berguna termasuk membaca teks penuh Akta 301 dan pindaan 2012, mengikuti perkembangan majlis media, serta memahami peruntukan berkaitan dalam Perlembagaan Persekutuan. Artikel ini bersifat deskriptif dan menyampaikan pelbagai kedudukan secara faktual; ia bukan nasihat guaman.