Akta Pencegahan dan Pengawalan Penyakit Berjangkit 1988 (Akta 342)

Apabila Perintah Kawalan Pergerakan (PKP) menghentikan pergerakan hampir seluruh Malaysia pada Mac 2020, kuasa undang-undang di sebaliknya bukan datang daripada mana-mana undang-undang darurat baharu — tetapi daripada sebuah akta kesihatan awam yang telah wujud sejak 1988.

Akta itu ialah Akta Pencegahan dan Pengawalan Penyakit Berjangkit 1988, atau lebih dikenali sebagai Akta 342. Rencana ini menerangkan kandungan akta tersebut secara deskriptif: apa yang diperuntukkannya, siapa yang menguatkuasakannya, dan mengapa ia menjadi bahan perbincangan awam. Ia bukan nasihat guaman.

Apakah Akta 342 dan mengapa ia wujud?

Akta 342 ialah undang-undang persekutuan yang bertujuan “meminda dan menyatukan undang-undang berkaitan pencegahan dan pengawalan penyakit berjangkit”. Ia menggantikan satu himpunan enakmen kuarantin dan pencegahan penyakit lama zaman pra-Merdeka. Menurut Jadual Kedua akta, undang-undang bertulis yang dimansuhkan termasuk Enakmen Kuarantin dan Enakmen Pencegahan Penyakit Negeri-Negeri Melayu Bersekutu, Enakmen Pemvaksinan, Ordinan Kuarantin dan Pencegahan Penyakit 1939, beberapa enakmen negeri (antaranya Johor, Kedah, Kelantan, Perlis dan Terengganu), serta Akta Pembasmian Malaria 1971 (Akta 52).

Menurut teks rasmi terbitan Pejabat Peguam Negara, akta ini diberi perkenan diraja pada 13 Ogos 1988, diwartakan pada 8 September 1988, dan mula berkuat kuasa di seluruh Malaysia pada 1 April 1989 (P.U. (B) 179/1989).

Pentadbiran akta terletak pada Menteri Kesihatan, Ketua Pengarah Kesihatan, dan “pegawai diberi kuasa” — iaitu mana-mana Pegawai Perubatan Kesihatan, inspektor kesihatan, atau pegawai yang dilantik Menteri di bawah Seksyen 3. Pegawai polis, kastam dan imigresen dikehendaki memberi bantuan apabila diminta (Seksyen 5).

Penyakit apa yang dilindungi akta ini?

Akta 342 hanya terpakai kepada “penyakit berjangkit”, iaitu penyakit yang disenaraikan dalam Jadual Pertama. Dalam teks kemas kini terbitan Pejabat Peguam Negara (setakat 1 Julai 2020), Bahagian I jadual itu menyenaraikan penyakit yang diberi nombor 1 hingga 30 (dengan COVID-19 dimasukkan sebagai item tambahan 3A), manakala Bahagian II menyenaraikan jangkitan Virus Kekurangan Imun Manusia (HIV).

Antara penyakit yang tersenarai:

Contoh dalam Bahagian I	Bahagian II
Kolera (cholera, item 3)	Jangkitan HIV (semua bentuk)
Denggi dan demam denggi berdarah (item 4)
Batuk kering / tuberkulosis, semua bentuk (item 22)
Rabies (item 18), malaria (item 13), kusta/leprosy (item 11)
COVID-19 (item 3A dalam teks Inggeris AGC)
“Apa-apa jangkitan mikrob lain yang mengancam nyawa” (item 30)

Senarai ini bukan tetap. Seksyen 30 memberi Menteri kuasa untuk memadam, menambah atau meminda Jadual Pertama melalui perintah dalam Warta. COVID-19 dimasukkan melalui pindaan Jadual Pertama pada 2020 (P.U. (A) 179/2020).

Apakah kuasa utama di bawah akta ini?

Bahagian IV akta — “Kawalan Terhadap Penularan Penyakit Berjangkit” — mengandungi kuasa harian yang paling kerap digunakan. Berikut ringkasan beberapa seksyen teras:

• Seksyen 10 — kewajipan memberitahu. Setiap penghuni dewasa rumah tempat penyakit berjangkit muncul, dan setiap pengamal perubatan yang merawat kes sedemikian, mesti memberitahu pihak berkuasa kesihatan dengan seberapa segera.
• Seksyen 11 — pengisytiharan kawasan jangkitan tempatan. Jika Menteri berpuas hati ada wabak atau ancaman epidemik di sesuatu kawasan, beliau boleh mengisytiharkannya sebagai kawasan jangkitan tempatan dan membuat peraturan mengawal pergerakan di dalam atau dari kawasan itu.
• Seksyen 14 — pengasingan orang yang dijangkiti dan yang disyaki, dengan pemindahan ke stesen kuarantin.
• Seksyen 15 — pemerhatian atau pengawasan (surveillance) terhadap kontak.
• Seksyen 18 — pembasmian kuman dan penutupan premis.
• Seksyen 31 — kuasa membuat peraturan bagi melaksanakan akta, termasuk mengawal kemasukan dan pergerakan orang serta prosedur kuarantin.

Di bawah Seksyen 11(3), semasa perintah kawasan jangkitan tempatan berkuat kuasa, pegawai diberi kuasa boleh mengarahkan mana-mana orang atau kategori orang untuk menjalani rawatan, imunisasi, pengasingan, pemerhatian atau pengawasan. Seksyen 11(4) dan Seksyen 15(2) turut memperuntukkan bahawa pegawai boleh menggunakan “apa-apa daya yang perlu” untuk memastikan pematuhan — satu peruntukan yang menjadi antara isu yang paling banyak dibincangkan.

Bagaimana Akta 342 menjadi asas PKP COVID-19?

PKP Mac 2020 dibina di atas mekanisme dua peringkat dalam Seksyen 11. Pertama, Menteri mengisytiharkan kawasan jangkitan tempatan menerusi Perintah Pencegahan dan Pengawalan Penyakit Berjangkit (Pengisytiharan Kawasan Jangkitan Tempatan) 2020 [P.U. (A) 87/2020]. Menurut analisis undang-undang RLSE, semua negeri dan Wilayah Persekutuan diisytiharkan sebagai kawasan jangkitan tempatan supaya sekatan boleh terpakai di peringkat nasional, kerana kuasa di bawah subseksyen berkenaan hanya terpakai “di dalam atau dari” kawasan yang diisytiharkan.

Kedua, langkah sekatan pergerakan sebenar ditetapkan melalui Peraturan-Peraturan Pencegahan dan Pengawalan Penyakit Berjangkit (Langkah-Langkah di dalam Kawasan Jangkitan Tempatan (No. 2)) 2020, yang diwartakan pada 31 Mac 2020 di bawah subseksyen 11(2) akta. Struktur inilah — perintah pengisytiharan diikuti peraturan langkah — yang berulang sepanjang pelbagai fasa PKP, PKPB dan PKPP.

Apakah hukuman di bawah akta ini?

Bahagian V akta memperincikan kesalahan dan penalti. Seksyen 22 mentakrifkan kesalahan am — termasuk menghalang pegawai diberi kuasa, mengingkari perintah sah, atau memberi maklumat palsu. Menurut teks asal akta:

• Seksyen 24 (penalti am) — bagi kesalahan tanpa penalti khusus: kesalahan pertama, penjara sehingga dua tahun atau denda atau kedua-duanya; kesalahan kedua atau berikutnya, penjara sehingga lima tahun; dan bagi kesalahan berterusan, denda tambahan tidak melebihi RM200 sehari.
• Seksyen 25 (pengkompaunan) — Ketua Pengarah atau pegawai yang diberi kuasa boleh mengkompaun kesalahan tertentu dengan mengutip sejumlah wang tidak melebihi RM1,000.

Kadar-kadar inilah yang menjadi antara sasaran pindaan pada tahun-tahun berikutnya.

Mengapa akta ini menjadi bahan perdebatan?

Selepas pandemik, kerajaan membawa rang undang-undang untuk memperkukuh Akta 342. Menurut laporan CodeBlue, Dewan Rakyat meluluskan Rang Undang-Undang Pindaan Akta 342 pada 14 Oktober 2024 melalui undi lisan.

Antara perubahan yang dilaporkan dalam rang undang-undang itu:

• Seksyen 24 (penalti am) dinaikkan kepada denda maksimum RM10,000 bagi individu dan RM100,000 bagi pertubuhan perbadanan.
• Seksyen 25 (kompaun) dinaikkan kepada maksimum RM5,000 bagi individu dan RM50,000 bagi pertubuhan perbadanan.
• Seksyen 31(3) memperuntukkan denda sehingga RM8,000, penjara sehingga dua tahun, atau kedua-duanya bagi individu yang melanggar peraturan, dan sehingga RM50,000 bagi pertubuhan perbadanan.
• Seksyen 21A baharu memberi Ketua Pengarah Kesihatan kuasa mengeluarkan apa-apa arahan kepada mana-mana orang atau kelas orang untuk mengambil langkah pencegahan dan pengawalan penyakit.

Pandangan mengenai pindaan ini berbeza-beza. Pihak yang menyokong berhujah bahawa ia memperkukuh keupayaan Kementerian Kesihatan menangani penyakit berjangkit dan menyelaraskan undang-undang dengan perkembangan antarabangsa. Pihak yang membantah — termasuk sebahagian ahli parlimen kedua-dua belah, badan guaman dan kumpulan hak — menyuarakan kebimbangan bahawa hukuman yang lebih berat boleh menjejaskan golongan berpendapatan rendah secara tidak seimbang, bahawa perlindungan terhadap penyalahgunaan kuasa Ketua Pengarah tidak mencukupi, dan bahawa pendekatan itu terlalu bergantung pada hukuman berbanding pendidikan kesihatan. Rencana ini tidak mengambil mana-mana pendirian; ia hanya merekod bahawa kedua-dua pandangan wujud dalam perbahasan awam.

Apa yang seterusnya

Akta 342 kekal sebagai rangka undang-undang teras kesihatan awam Malaysia untuk penyakit berjangkit, dan susunannya — pengisytiharan, peraturan, arahan, penalti — berkemungkinan akan digunakan semula dalam mana-mana krisis kesihatan akan datang. Angka penalti dan kuasa khusus adalah subjek pindaan yang telah diluluskan Dewan Rakyat pada 2024, jadi kadar operasi terkini bergantung pada instrumen yang telah diwartakan dan tarikh kuat kuasanya.

Untuk rujukan sahih, teks penuh dan sebarang pindaan terkini boleh disemak pada portal rasmi Pejabat Peguam Negara (lom.agc.gov.my). Rencana ini ialah penerangan umum dan bukan nasihat guaman; bagi situasi khusus, rujuk pengamal undang-undang atau pihak berkuasa kesihatan.