Akta Rahsia Rasmi 1972

Seorang wartawan yang menerima salinan minit Kabinet, seorang penyelidik yang mengambil ukuran berhampiran kem tentera, dan seorang pegawai yang menyimpan fail bertanda “Sulit” — ketiga-tiganya boleh tersentuh oleh satu undang-undang yang sama. Akta Rahsia Rasmi 1972, atau Akta 88, ialah tulang belakang sistem kerahsiaan rasmi Malaysia, dan skopnya jauh lebih luas daripada sekadar hal ehwal pengintipan.

Akta ini mula berkuat kuasa pada 1 Oktober 1972 sebagai “suatu Akta untuk menyemak dan menyatukan undang-undang berhubung dengan perlindungan rahsia rasmi”. Ia memansuhkan beberapa undang-undang rahsia rasmi terdahulu: seksyen 31(1) memansuhkan Ordinan Rahsia Rasmi 1950 Negeri-Negeri Tanah Melayu [F.M. 15 of 1950] dan Ordinan Rahsia Rasmi Sabah [Cap. 90], manakala seksyen 31(2) memansuhkan Akta Rahsia Rasmi United Kingdom 1911 dan 1920 “setakat mana ia berkuat kuasa di Sarawak atau mana-mana bahagian lain Malaysia”. Sejak itu ia dipinda beberapa kali, termasuk melalui Akta A573 (Akta Rahsia Rasmi (Pindaan) 1984, berkuat kuasa 20 Januari 1984) dan Akta A660 (Akta Rahsia Rasmi (Pindaan) 1986, berkuat kuasa 1 Januari 1987).

Apa yang menjadikan sesuatu dokumen “rahsia rasmi”?

Menurut seksyen 2, “rahsia rasmi” bermaksud apa-apa dokumen yang dinyatakan dalam Jadual akta, berserta maklumat dan bahan berkaitannya, dan termasuk apa-apa dokumen, maklumat atau bahan rasmi lain yang dikelaskan sebagai “Rahsia Besar”, “Rahsia”, “Sulit” atau “Terhad”.

Terdapat dua jalan sesuatu perkara menjadi rahsia rasmi. Jalan pertama ialah melalui Jadual, yang menyenaraikan tiga kategori dokumen yang sentiasa dianggap rahsia:

• Dokumen Kabinet, rekod keputusan dan perbincangan, termasuk jawatankuasa Kabinet;
• Dokumen Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri, rekod keputusan dan perbincangan, termasuk jawatankuasanya;
• Dokumen berkaitan keselamatan negara, pertahanan dan hubungan antarabangsa.

Jalan kedua ialah melalui pengelasan pentadbiran. Seksyen 2B membenarkan seorang Menteri, Menteri Besar atau Ketua Menteri melantik mana-mana pegawai awam, melalui sijil, untuk mengelaskan dokumen. Seksyen 2A pula membenarkan Menteri menambah, memotong atau meminda Jadual dari semasa ke semasa melalui perintah dalam Warta. Sebaliknya, seksyen 2C membenarkan penyahkelasan (declassification), dan apabila sesuatu dokumen dinyahkelaskan, ia terhenti daripada menjadi rahsia rasmi.

Empat tahap pengelasan digunakan:

Tahap pengelasan	Istilah dalam akta
Rahsia Besar	”Top Secret”
Rahsia	”Secret”
Sulit	”Confidential”
Terhad	”Restricted”

Mengapa sijil pengelasan sukar dicabar di mahkamah?

Salah satu ciri akta yang paling menonjol ialah seksyen 16A. Peruntukan ini menyatakan bahawa sijil oleh seorang Menteri, pegawai awam yang dipertanggungjawabkan, Menteri Besar atau Ketua Menteri, yang mengesahkan sesuatu dokumen sebagai rahsia rasmi, “hendaklah menjadi keterangan muktamad” bahawa dokumen itu ialah rahsia rasmi, dan “tidak boleh dipersoalkan di dalam mana-mana mahkamah atas apa-apa alasan jua pun”.

Dalam memorandumnya pada 2004, kumpulan hak asasi ARTICLE 19 menyifatkan peruntukan ini sebagai meletakkan penentuan kerahsiaan “di luar jangkauan penelitian kehakiman”, dan merujuk kes seorang ahli politik pembangkang, Mohammad Ezam bin Mohd Nor (nombor kes 42-22-2002), dalam konteks pendakwaan di bawah akta. Menurut laporan media, Ezam disabitkan oleh Mahkamah Sesyen Petaling Jaya pada 7 Ogos 2002 berkaitan pendedahan dokumen kepada media dan dijatuhkan hukuman penjara dua tahun; sabitan itu dilaporkan kemudian diketepikan apabila beliau dibebaskan oleh Mahkamah Tinggi pada 2004. Pandangan ARTICLE 19 mewakili satu sudut dalam perbahasan; pihak yang menyokong peruntukan ini pula berhujah bahawa keterangan muktamad diperlukan untuk melindungi maklumat sensitif tanpa mendedahkannya dalam prosiding terbuka.

Berapa berat hukuman di bawah akta ini?

Hukuman berbeza mengikut kesalahan, tetapi satu ciri berulang ialah tempoh penjara minimum wajib. Banyak kesalahan menetapkan hukuman “tidak kurang daripada satu tahun”, yang bermakna mahkamah tidak boleh menjatuhkan hukuman lebih ringan daripada had itu.

Kesalahan	Seksyen	Hukuman
Pengintipan	3	Penjara seumur hidup
Mengambil/membuat dokumen, ukuran, penyuduan atau ukur di tempat larangan	4	Penjara 1 hingga 14 tahun
Membawa alat fotografi di tempat larangan	7	Denda tidak melebihi RM2,000 atau penjara tidak melebihi 1 tahun, atau kedua-duanya
Gagal melaporkan permintaan maklumat	7A	Penjara 1 hingga 5 tahun
Meletakkan diri dalam keyakinan ejen asing	7B	Penjara 1 hingga 5 tahun
Perhubungan salah rahsia rasmi	8(1)	Penjara 1 hingga 7 tahun
Menerima rahsia rasmi yang menyalahi akta	8(2)	Penjara 1 hingga 7 tahun
Menyimpan dokumen rasmi untuk tujuan memudaratkan keselamatan	9(2)	Penjara 1 hingga 7 tahun

Pendakwaan bagi kesalahan di bawah akta ini tidak boleh dimulakan kecuali oleh atau dengan keizinan Pendakwa Raya (seksyen 15). Seksyen 16 pula menetapkan beberapa anggapan (presumption): tidak perlu ditunjukkan bahawa tertuduh melakukan suatu perbuatan tertentu yang menunjukkan tujuan memudaratkan keselamatan Malaysia, dan tertuduh boleh disabitkan berdasarkan keadaan kes, kelakuannya, atau perwatakannya yang diketahui.

Mengapa akta ini bertembung dengan kebebasan media?

Ketegangan antara akta ini dengan kebebasan akhbar berpunca daripada gabungan beberapa ciri: definisi “rahsia rasmi” yang luas, ketiadaan syarat bahawa penzahiran mesti benar-benar memudaratkan keselamatan, serta anggapan-anggapan di bawah seksyen 16.

ARTICLE 19 berpendapat bahawa jumlah maklumat yang boleh dikelaskan “berpotensi tanpa had”, kerana mana-mana pegawai yang dilantik boleh mengelaskan sesuatu perkara tanpa syarat menunjukkan risiko kemudaratan, dan tiada tempoh luput automatik bagi pengelasan. Kumpulan itu juga menonjolkan ketiadaan pembelaan kepentingan awam atau perlindungan pemberi maklumat. Akta memang menyediakan pembelaan terhad di bawah seksyen 17A, tetapi hanya bagi seseorang yang membuktikan bahawa ia bertindak dalam menjalankan tugas rasmi atau dengan kuasa yang sepatutnya.

Sudut yang berlawanan menekankan bahawa melindungi keselamatan negara ialah matlamat yang sah, dan bahawa dokumen Kabinet serta hal ehwal pertahanan memerlukan kerahsiaan untuk membolehkan kerajaan berfungsi. Tajuk panjang akta sendiri merangka tujuannya sebagai “perlindungan rahsia rasmi”, dan seksyen 30A memberi kuasa membuat peraturan tentang cara mengendali, menyimpan dan melupuskan dokumen rasmi. Kedua-dua sudut ini — keperluan kerahsiaan berbanding keperluan ketelusan — membentuk teras perdebatan yang berterusan.

Apa pendirian berbeza tentang masa depan akta ini?

Perbincangan dasar sejak beberapa tahun kebelakangan bertumpu pada hubungan antara Akta Rahsia Rasmi dengan cadangan Akta Kebebasan Maklumat (Freedom of Information) di peringkat persekutuan. Kerajaan telah menyatakan hasrat menggubal rangka kerja kebebasan maklumat dan meminda Akta Rahsia Rasmi sejajar dengannya.

Menteri di Jabatan Perdana Menteri (Undang-Undang dan Reformasi Institusi), Datuk Seri Azalina Othman Said, dilaporkan menyatakan bahawa kerajaan sedang menggerakkan Akta Kebebasan Maklumat supaya orang awam mempunyai akses kepada maklumat yang lebih terbuka dan telus daripada sumber kerajaan. Dalam laporan yang sama, seorang peguam menegaskan bahawa reformasi kebebasan maklumat yang bermakna perlu disertai dengan pembaharuan undang-undang kerahsiaan, kerana selagi Akta Rahsia Rasmi kekal berkuat kuasa ia terus menyekat akses kepada maklumat. Seorang penganalisis pula menyuarakan pandangan bahawa rangka kerja sedemikian perlu mengimbangi ketelusan dengan pertimbangan lain yang dilabelkannya sebagai “keharmonian nasional”.

Setakat draf ini disediakan, Akta Rahsia Rasmi 1972 kekal berkuat kuasa dalam bentuk terkininya, dan bentuk sebarang pindaan masa depan masih belum dimuktamadkan.

What’s next

Susulan yang wajar dipantau termasuk penggubalan Rang Undang-Undang Kebebasan Maklumat persekutuan dan sebarang pindaan yang dicadangkan kepada Akta Rahsia Rasmi 1972, khususnya berkaitan definisi “rahsia rasmi”, kuasa pengelasan, dan status seksyen 16A. Bagi rujukan teks penuh dan terkini, sumber berwibawa ialah cetakan rasmi Akta 88 di portal perundangan Pejabat Peguam Negara. Nota ini ialah draf yang dijana dengan bantuan AI dan memerlukan semakan manusia sebelum diterbitkan.