Undang-Undang Perkahwinan dan Perceraian Sivil untuk Bukan Islam

Jika anda bukan Islam dan berkahwin di Malaysia, satu undang-undang sahaja yang menentukan sama ada perkahwinan itu sah, bagaimana ia boleh ditamatkan, dan siapa dapat apa apabila ia berakhir — Akta Membaharui Undang-Undang (Perkahwinan dan Perceraian) 1976, atau lebih dikenali sebagai Akta 164.

Akta ini mula berkuat kuasa pada 1 Mac 1982. Sejak tarikh itu, semua perkahwinan bukan Islam di Malaysia wajib didaftarkan di bawahnya dan bersifat monogami — seseorang yang telah berkahwin secara sah tidak boleh berkahwin lagi dengan orang lain selagi perkahwinan itu masih wujud.

Siapa yang terikat dengan Akta 164?

Akta 164 terpakai kepada semua orang bukan Islam yang bermastautin di Malaysia. Ia tidak terpakai kepada orang Islam, yang perkahwinan dan perceraiannya dikawal oleh undang-undang keluarga Islam di setiap negeri dan dibicarakan di Mahkamah Syariah.

Perbezaan ini penting kerana ia menentukan mahkamah mana yang berbidang kuasa. Perkara di bawah Akta 164 dikendalikan oleh Mahkamah Tinggi sivil (Bahagian Keluarga), bukan Mahkamah Syariah.

Bagaimana perkahwinan sivil didaftarkan?

Perkahwinan di bawah Akta 164 dikendalikan oleh Jabatan Pendaftaran Negara (JPN). Prosesnya bermula dengan memberi notis dan berakhir dengan pendaftaran rasmi.

Umur minimum untuk berkahwin ialah 18 tahun bagi kedua-dua pihak. Terdapat satu pengecualian: seorang wanita yang telah berumur 16 tahun boleh berkahwin jika perkahwinan itu dibenarkan melalui lesen khas di bawah seksyen 10. Perkahwinan yang melibatkan pihak di bawah umur tanpa lesen ini adalah tidak sah (void).

Langkah-langkah utama pendaftaran:

• Beri notis perkahwinan kepada Pendaftar menggunakan borang permohonan pendaftaran perkahwinan (JPN.KC02). Notis ini dipamerkan untuk tempoh 21 hari.
• Lesen khas boleh diperoleh untuk mengetepikan tempoh notis 21 hari, dengan bayaran RM100 (borang JPN.KC01C).
• Akad/upacara dijalankan oleh Pendaftar atau Penolong Pendaftar Perkahwinan yang dilantik, atau melalui upacara agama, dengan sekurang-kurangnya dua orang saksi yang boleh dipercayai (seksyen 22).
• Pendaftaran — bayaran biasa untuk mendaftar perkahwinan di kuil, gereja atau persatuan ialah RM20.

Hanya Pendaftar atau Penolong Pendaftar Perkahwinan yang dilantik boleh menjalankan upacara. Menjalankan akad tanpa kuasa yang sah membawa hukuman berat — menurut JPN, sehingga 10 tahun penjara dan denda RM15,000.

Apakah alasan untuk bercerai?

Ini mengejutkan ramai orang: di bawah Akta 164, hanya ada satu alasan untuk perceraian — perkahwinan telah pecah tanpa boleh dipulihkan (irretrievable breakdown), di bawah seksyen 53.

Tetapi “pecah tanpa boleh dipulihkan” tidak boleh sekadar didakwa. Pihak yang memohon mesti membuktikannya melalui satu atau lebih fakta yang disenaraikan dalam seksyen 54:

Fakta (seksyen 54)	Ringkasan
Perzinaan (adultery)	Pasangan telah melakukan perzinaan dan pemohon mendapati keadaan itu tidak boleh ditolak ansur.
Kelakuan (behaviour)	Pasangan berkelakuan sedemikian rupa sehingga pemohon tidak boleh diharapkan untuk terus hidup bersamanya.
Pengabaian (desertion)	Pasangan telah mengabaikan pemohon untuk tempoh berterusan sekurang-kurangnya dua tahun.
Berpisah (living apart)	Pasangan telah tinggal berasingan untuk tempoh berterusan sekurang-kurangnya dua tahun.

Selain itu, terdapat sekatan masa. Secara umum, tiada petisyen perceraian boleh dibentangkan sebelum genap dua tahun dari tarikh perkahwinan (seksyen 50), kecuali dalam kes kesukaran yang luar biasa yang dibenarkan oleh mahkamah.

Perceraian dengan persetujuan bersama

Jika suami dan isteri bersetuju bahawa perkahwinan mereka patut dibubarkan, mereka boleh — selepas genap dua tahun dari tarikh perkahwinan — membentangkan petisyen bersama di bawah seksyen 52. Ini adalah laluan yang paling mudah dan biasanya paling cepat.

Rujukan kepada badan pendamai

Jika hanya satu pihak yang mahu bercerai, seksyen 106 lazimnya mewajibkan perkara itu dirujuk terlebih dahulu kepada badan pendamai (conciliatory body) sebelum petisyen tunggal dibentangkan. Tujuannya adalah memberi peluang untuk pendamaian. Petisyen bersama di bawah seksyen 52 dan beberapa keadaan lain dikecualikan daripada keperluan ini.

Sebagai alternatif kepada perceraian penuh, pasangan juga boleh memohon perpisahan kehakiman (judicial separation) di bawah seksyen 64, atas alasan yang sama seperti perceraian. Ini menamatkan kewajipan untuk tinggal bersama tanpa membubarkan perkahwinan; seseorang tidak dihalang daripada kemudiannya memohon perceraian atas fakta yang sama (seksyen 65).

Bagaimana harta sepencarian dibahagikan?

Apabila mahkamah memberikan dekri perceraian atau perpisahan kehakiman, ia berkuasa memerintahkan pembahagian harta yang diperoleh sepanjang perkahwinan — atau menjualnya dan membahagikan hasil jualan — di bawah seksyen 76.

Dahulu, seksyen 76 membezakan antara harta yang diperoleh melalui usaha bersama dan harta yang diperoleh melalui usaha tunggal satu pihak. Pindaan pada 2017 (berkuat kuasa 15 Disember 2018) memansuhkan perbezaan itu. Kini mahkamah boleh membahagikan harta yang diperoleh sepanjang perkahwinan tanpa mengira usaha siapa yang memperolehnya.

Dalam membuat keputusan, mahkamah mengambil kira faktor-faktor dalam seksyen 76(2):

• Sumbangan kewangan setiap pihak (wang, harta, atau kerja) ke arah memperoleh aset;
• Sumbangan bukan kewangan pihak yang tidak memperoleh aset — contohnya menjaga rumah tangga atau anak (perenggan 76(2)(aa) yang ditambah melalui pindaan);
• Hutang yang ditanggung oleh mana-mana pihak untuk manfaat bersama;
• Keperluan anak-anak yang belum dewasa; dan
• Tempoh perkahwinan.

Undang-undang mengarahkan mahkamah untuk “condong ke arah pembahagian yang sama rata”, tetapi ini bukan automatik. Menurut analisis kes terkini oleh firma guaman, keputusan mahkamah berbeza-beza — daripada pembahagian 50% bagi sumbangan yang seimbang, kepada sekitar 30% bagi sumbangan bukan kewangan yang besar, hingga serendah 20% dalam kes sumbangan minimum atau ketidakjujuran.

Satu perkara penting: pemilikan berdaftar atas nama satu pihak sahaja tidak menghalang sesuatu aset daripada dikira sebagai harta sepencarian. Mahkamah melihat pada hakikat dan konteks perolehan aset, bukan sekadar nama pada geran.

Pindaan penting lain pada 2017

Pindaan yang sama turut memperkenalkan beberapa perubahan lain yang memberi kesan besar:

• Seksyen 51 — apabila salah seorang pasangan memeluk Islam, pihak yang memeluk Islam mahupun pihak yang kekal bukan Islam kini boleh memfailkan perceraian di mahkamah sivil, dan prosiding perceraian boleh diteruskan walaupun berlaku pemelukan Islam.
• Seksyen 51A — jika seorang pasangan yang telah memeluk Islam meninggal dunia sebelum perkahwinan bukan Islam itu dibubarkan, ahli keluarga bukan Islam (atau mana-mana pihak yang berkepentingan) boleh memohon kepada mahkamah untuk pembahagian harta sepencarian si mati. Ini menutup jurang di mana keluarga bukan Islam sebelum ini sukar menuntut harta pasangan yang memeluk Islam.
• Seksyen 95 — kewajipan bapa menanggung nafkah anak boleh diperluas melampaui umur 18 tahun sehingga anak menamatkan pengajian atau latihan yang lebih tinggi.
• Seksyen 12 — pihak yang berkuasa memberi persetujuan kepada perkahwinan anak di bawah umur 21 tahun diperluas, termasuk memberi ibu kuasa persetujuan yang setara dengan bapa.

What’s next

Akta 164 menetapkan rangka undang-undang, tetapi setiap kes bergantung pada fakta khususnya — terutama dalam soal harta sepencarian dan hak penjagaan anak, di mana budi bicara mahkamah dan kes terdahulu memainkan peranan besar. Artikel ini adalah maklumat umum, bukan nasihat guaman.

Jika anda merancang untuk mendaftar perkahwinan, mulakan dengan portal Jabatan Pendaftaran Negara untuk borang dan bayaran terkini. Jika anda mempertimbangkan perceraian atau pembahagian harta, dapatkan nasihat daripada peguam keluarga yang berdaftar, kerana tempoh masa (seperti sekatan dua tahun) dan keperluan rujukan kepada badan pendamai boleh menjejaskan cara dan masa kes anda difailkan.