Cara Hakim Dilantik (dan Disingkirkan) di Malaysia

Setiap kali seorang Ketua Hakim Negara baharu mengangkat sumpah, satu soalan lama muncul semula: siapa sebenarnya yang memilih orang itu, dan siapa yang boleh mengeluarkannya? Di Malaysia, jawapannya melibatkan dua peringkat berasingan, dua dokumen perundangan yang berbeza, dan satu perdebatan yang belum selesai tentang di mana kuasa itu sepatutnya terletak.

Siapa yang melantik hakim di Malaysia?

Perlantikan rasmi hakim mahkamah atasan — Mahkamah Persekutuan, Mahkamah Rayuan, dan dua Mahkamah Tinggi — dibuat oleh Yang di-Pertuan Agong di bawah Perkara 122B Perlembagaan Persekutuan. Baginda bertindak atas nasihat Perdana Menteri, dan bagi jawatan tertinggi seperti Ketua Hakim Negara dan Presiden Mahkamah Rayuan, selepas berunding dengan Majlis Raja-Raja.

Namun sebelum peringkat perlembagaan itu bermula, satu proses penyaringan berlaku di bawah Akta Suruhanjaya Pelantikan Kehakiman 2009 (Akta 695). Portal rasmi Suruhanjaya itu menjelaskan bahawa proses di bawah Akta 695 adalah proses yang mendahului proses perlantikan di bawah Perkara 122B — bukan menggantikannya. Inilah struktur “dua peringkat” yang menjadi ciri sistem Malaysia sejak 2009.

Apakah peranan Suruhanjaya Pelantikan Kehakiman?

Akta 695 menubuhkan Suruhanjaya Pelantikan Kehakiman (SPK) untuk menjadikan proses pencalonan dan kenaikan pangkat hakim lebih telus dan menyeluruh. Seksyen 2 Akta itu turut menyatakan bahawa Perdana Menteri “mesti menjunjung kebebasan berterusan badan kehakiman”.

Seksyen 5 menetapkan keanggotaan sembilan orang:

Ahli	Cara jawatan diperoleh
Ketua Hakim Negara (Pengerusi)	Menurut jawatan
Presiden Mahkamah Rayuan	Menurut jawatan
Hakim Besar Mahkamah Tinggi Malaya	Menurut jawatan
Hakim Besar Mahkamah Tinggi Sabah dan Sarawak	Menurut jawatan
Seorang hakim Mahkamah Persekutuan	Dilantik oleh Perdana Menteri
Empat “tokoh terkemuka” (bukan anggota eksekutif atau perkhidmatan awam)	Dilantik oleh Perdana Menteri selepas berunding dengan Majlis Peguam, Persatuan Peguam Sabah, Persatuan Peguam Sarawak dan pihak lain

Susunan ini bermakna lima daripada sembilan ahli ialah hakim, manakala lima ahli (seorang hakim Mahkamah Persekutuan dan empat tokoh terkemuka) dilantik oleh Perdana Menteri — satu ciri yang kerap disebut dalam perbincangan tentang kebebasan Suruhanjaya.

Bagaimana proses pemilihan hakim berjalan?

Proses dalaman SPK diatur oleh Bahagian IV Akta 695. Secara ringkas, ia berjalan seperti berikut:

1. Saringan calon. SPK menerima atau mengusulkan nama untuk mengisi kekosongan. Menurut penjelasan yang diterbitkan Malay Mail, calon disemak oleh beberapa agensi kerajaan termasuk polis, SPRM, Suruhanjaya Syarikat, Jabatan Insolvensi dan Lembaga Hasil Dalam Negeri.
2. Kriteria kelayakan. Di bawah seksyen 23, calon mesti memenuhi syarat Perkara 123 Perlembagaan, dan SPK menilai antara lain integriti, kecekapan, pengalaman, keputusan yang tepat pada masanya, serta kesihatan fizikal dan mental.
3. Mesyuarat pemilihan. Seksyen 24 menetapkan korum tujuh orang, dan sebarang undi mesti dibuat melalui undi rahsia dan keputusan majoriti.
4. Bilangan nama. Seksyen 22 mengarahkan SPK memilih tidak kurang tiga orang bagi setiap kekosongan Mahkamah Tinggi, dan tidak kurang dua orang bagi jawatan mahkamah atasan yang lain.
5. Laporan kepada Perdana Menteri. Di bawah seksyen 26, SPK menghantar laporan yang menyatakan calon yang dicadangkan dan sebab pemilihan.
6. Permintaan tambahan. Seksyen 27 membenarkan Perdana Menteri meminta dua nama tambahan bagi jawatan kanan seperti Ketua Hakim Negara, Presiden Mahkamah Rayuan, Hakim Besar, dan hakim Mahkamah Persekutuan serta Mahkamah Rayuan.

Selepas peringkat ini, Perdana Menteri memberikan nasihatnya kepada Yang di-Pertuan Agong di bawah Perkara 122B, dan perlantikan rasmi dibuat.

Bagaimana seorang hakim boleh disingkirkan?

Setelah dilantik, hakim mahkamah atasan dilindungi oleh jaminan tempoh jawatan (security of tenure). Perkara 125 Perlembagaan Persekutuan mengawal tempoh jawatan hakim. Mengikut teks semasa Perlembagaan, seorang hakim memegang jawatan sehingga umur persaraan wajib, dan boleh diberi lanjutan singkat sebelum menamatkan tugas. Umur persaraan semasa ialah 66 tahun dengan kemungkinan lanjutan sehingga enam bulan; angka ini dilaporkan oleh The Edge Malaysia dalam liputan mengenai persaraan dan lanjutan tempoh hakim kanan pada 2025. (Nota: sesetengah salinan lama teks perlembagaan masih memaparkan umur “65”; angka semasa 66 patut disahkan terhadap teks rasmi Perkara 125(1) di Portal Perundangan Malaysia.)

Seorang hakim tidak boleh disingkirkan semata-mata atas kehendak kerajaan. Perkara 125 hanya membenarkan penyingkiran atas alasan terhad — pelanggaran peruntukan kod etika yang ditetapkan di bawah Perkara 125, atau ketidakupayaan akibat kelemahan tubuh atau fikiran atau sebab lain sehingga tidak dapat menjalankan tugas jawatannya dengan sepatutnya.

Prosesnya pula ketat. Perwakilan mengenai penyingkiran dikemukakan kepada Yang di-Pertuan Agong — oleh Perdana Menteri, atau oleh Ketua Hakim Negara selepas berunding dengan Perdana Menteri. Baginda kemudian menubuhkan sebuah tribunal yang, di bawah Perkara 125, terdiri daripada tidak kurang lima orang yang memegang atau pernah memegang jawatan sebagai hakim mahkamah atasan (atau jawatan setara di negara Komanwel lain). Tribunal menyiasat dan mengesyorkan, dan Yang di-Pertuan Agong boleh bertindak atas syor itu. Bagi pelanggaran etika yang lebih ringan yang tidak sampai ke tahap penyingkiran, Perlembagaan turut memperuntukkan mekanisme lain seperti jawatankuasa etika hakim.

Mengapa proses ini menjadi tumpuan perdebatan?

Susunan dua peringkat ini telah lama menjadi tumpuan perbincangan awam, dan isu ini kembali menonjol pada 2025. Pelbagai pihak membangkitkan pandangan yang berbeza; berikut ringkasan neutral bagi kedudukan-kedudukan utama.

Kebimbangan tentang budi bicara eksekutif. Sesetengah penganalisis, termasuk penulisan ISEAS Perspective oleh Prof. Shad Saleem Faruqi, berhujah bahawa Perdana Menteri tidak terikat secara mutlak dengan syor SPK, boleh meminta nama alternatif, dan mempunyai kuasa melantik lima daripada sembilan ahli Suruhanjaya. Mereka mencadangkan reformasi seperti memindahkan kuasa lantikan ahli SPK kepada Yang di-Pertuan Agong atas nasihat Ketua Hakim Negara. Majlis Raja-Raja juga dilaporkan mengusulkan pada 30 November 2022 supaya kuasa Perdana Menteri melantik ahli SPK dikaji semula.

Kedudukan yang menekankan peranan perlembagaan Perdana Menteri. Sebaliknya, terdapat pandangan bahawa Perkara 122B memang meletakkan tanggungjawab menasihati Yang di-Pertuan Agong pada Perdana Menteri, dan bahawa peranan ini adalah sebahagian daripada rangka perlembagaan. Malah, satu cabaran perundangan pernah dikemukakan yang mempersoalkan sama ada Akta SPK mengganggu kewajipan perlembagaan Perdana Menteri di bawah Perkara 122B.

Peristiwa 2025. Pada pertengahan 2025, kelewatan mengisi kekosongan dan memutuskan lanjutan tempoh perkhidmatan beberapa hakim kanan — termasuk Ketua Hakim Negara ketika itu yang mencapai umur persaraan pada awal Julai 2025 — mencetuskan perhatian umum. Menurut The Edge Malaysia, SPK dilaporkan telah mengesyorkan lanjutan lebih awal, tetapi keputusan rasmi belum diumumkan pada masa itu. Peristiwa ini memicu perbincangan meluas tentang ketelusan dan pemisahan kuasa.

Perlu ditegaskan bahawa artikel ini menyampaikan fakta dan pelbagai pandangan tanpa memihak. Tidak ada satu kedudukan tunggal yang boleh dianggap sebagai “jawapan rasmi” dalam perdebatan yang masih berterusan ini.

Apa seterusnya

Beberapa cadangan reformasi masih dalam perbincangan awam dan boleh mengubah gambaran ini pada masa depan — antaranya cadangan menaikkan umur persaraan hakim, mengkaji semula komposisi SPK, dan memperkukuh perlindungan perundangan bagi kebebasan kehakiman. Pembaca yang ingin mendalami perkara ini boleh merujuk teks penuh Akta 695 dan Perkara 122B serta 125 Perlembagaan Persekutuan, portal rasmi Suruhanjaya Pelantikan Kehakiman, dan laporan lanjut mengenai perkembangan 2025. Artikel ini ialah draf yang dijana AI dan memerlukan semakan pakar sebelum diterbitkan.