Faraid: Undang-Undang Pusaka Islam di Malaysia

Apabila seorang Muslim meninggal dunia di Malaysia, hartanya tidak semestinya jatuh kepada waris yang paling rapat atau paling memerlukan — ia dibahagikan mengikut kadar tetap yang telah ditentukan Syarak. Sistem inilah yang dikenali sebagai faraid, dan ia menjadi kaedah lalai bagi pusaka orang Islam kecuali semua waris bersetuju dengan kaedah lain.

Apa itu faraid?

Faraid ialah sistem pembahagian harta pusaka dalam Islam yang menetapkan siapa waris yang berhak dan berapa bahagian setiap seorang. Ia berpandukan kadar tetap yang ditetapkan oleh Al-Quran dan Hadis, lalu diterjemahkan ke dalam pentadbiran melalui Mahkamah Syariah di setiap negeri.

Waris dalam faraid terbahagi kepada dua kumpulan utama:

• Ashabul furud — waris yang menerima bahagian tetap (furud), contohnya suami, isteri, ibu, bapa dan anak perempuan.
• Asabah — waris yang menerima baki harta selepas bahagian tetap diagihkan, contohnya anak lelaki. Sekiranya masih ada lebihan selepas ashabul furud mengambil bahagian, asabah mewarisi lebihan itu.

Jika si mati langsung tiada waris yang berhak, harta pusaka pada amnya diserahkan kepada Baitulmal sebagai pemegang amanah. (Kaedah ini memerlukan pengesahan rujukan berkanun; lihat nota verificationNeeded.)

Berapakah bahagian setiap waris?

Kadar tetap dalam faraid biasanya dinyatakan sebagai pecahan: 1/2, 1/4, 1/8, 2/3, 1/3 dan 1/6. Bahagian sebenar seseorang waris bergantung kepada hubungannya dengan si mati dan kehadiran waris lain. Jadual berikut meringkaskan beberapa kes asas seperti yang dinyatakan oleh trasti berlesen as-Salihin:

Waris	Ada anak	Tiada anak
Suami	1/4	1/2
Isteri	1/8	1/4
Bapa	1/6	Asabah (baki)
Ibu	1/6	1/3 (dalam keadaan tertentu)
Anak perempuan tunggal	—	1/2
Dua anak perempuan atau lebih	—	2/3 (dikongsi)

Apabila terdapat anak lelaki, mereka mewarisi sebagai asabah bersama anak perempuan, dengan anak lelaki mendapat dua kali ganda bahagian anak perempuan (nisbah 2:1). Panduan ini menyatakan kedudukan undang-undang secara deskriptif dan tidak mengambil pendirian tentang wajaran nisbah ini. Prinsip ini menjadi tumpuan pelbagai perbincangan: sebahagian pihak mengaitkannya dengan tanggungjawab nafkah yang dipikul lelaki di bawah rangka kekeluargaan Islam, sebahagian yang lain membincangkan pemakaiannya dalam konteks sosial semasa, manakala sebahagian pengkaji pula meneliti cara instrumen seperti hibah dan wasiat digunakan untuk perancangan harta. Pandangan-pandangan ini dicatatkan sebagai fakta bahawa ia wujud, bukan sebagai sokongan mana-mana pihak.

Apa yang berlaku sebelum harta dibahagi?

Faraid tidak dikira ke atas keseluruhan harta kasar. Beberapa perkara perlu diselesaikan dahulu:

1. Kos pengurusan jenazah — perbelanjaan mengurus dan mengebumikan si mati.
2. Hutang — hutang kepada Allah (seperti zakat yang tertunggak) dan hutang kepada manusia.
3. Wasiat — wasiat kepada bukan waris umumnya terhad kepada satu pertiga daripada harta, dan selebihnya barulah dibahagikan mengikut faraid.

Barulah baki harta bersih diagihkan kepada waris mengikut kadar faraid.

Badan mana yang menguruskan pusaka?

Walaupun faraid menentukan bahagian, pelaksanaan pembahagian melibatkan badan pentadbiran yang berbeza mengikut nilai dan jenis harta. Menurut Portal Rasmi Kerajaan Malaysia:

• Pusaka kecil — harta bernilai tidak melebihi RM5 juta pada tarikh permohonan (harta alih sahaja, harta tak alih sahaja, atau kedua-duanya). Dikendalikan oleh Jabatan Ketua Pengarah Tanah dan Galian (JKPTG) atau Amanah Raya Berhad.
• Pusaka ringkas — harta alih sahaja bernilai RM600,000 ke bawah (contohnya wang bank, ASB, KWSP). Dikendalikan oleh Amanah Raya Berhad.
• Pusaka besar — harta melebihi RM5 juta (atau melibatkan wasiat sah), dikendalikan oleh Mahkamah Tinggi Sivil.

Bagi orang Islam, Mahkamah Syariah mengesahkan senarai waris yang berhak dan bahagian masing-masing mengikut faraid melalui Perintah Faraid, sebelum harta boleh dituntut daripada agensi berkaitan.

Had operasi pusaka kecil kini ialah RM5 juta, seperti yang disenaraikan pada Portal Rasmi Kerajaan Malaysia. Had ini dinaikkan daripada RM2.5 juta melalui pindaan kepada Akta Pusaka Kecil (Pembahagian) 1955. Menurut firma guaman Skrine, pindaan itu mendapat perkenan diraja pada 19 Januari 2022 dan akan mula berkuat kuasa pada tarikh yang ditetapkan oleh Menteri; catatan Skrine (Mac 2022) menyatakan pindaan itu belum berkuat kuasa pada tarikh penulisannya. Pindaan tersebut juga dilaporkan memperluas takrif “harta” supaya merangkumi harta alih sahaja — bukan lagi mensyaratkan kewujudan harta tak alih.

Bagaimana faraid berbeza daripada undang-undang bukan Islam?

Faraid terpakai khusus kepada orang Islam. Bagi bukan Islam yang meninggal tanpa wasiat, pembahagian pusaka dikawal oleh Akta Pembahagian 1958 (Akta 300), bukan faraid.

Aspek	Faraid (Islam)	Akta Pembahagian 1958 (bukan Islam)
Sumber kadar	Ditetapkan Syarak (kadar tetap)	Formula berkanun
Pengesahan waris	Perintah Faraid, Mahkamah Syariah	Mahkamah Tinggi / Pejabat Tanah
Nisbah anak	Lelaki 2 : perempuan 1	Sama rata antara anak
Wasiat kepada bukan waris	Umumnya terhad 1/3	Bebas melalui wasiat sah (Akta Wasiat 1959)

Perbezaan ini bermakna dua keluarga dengan susunan waris yang serupa boleh menerima pembahagian yang berbeza semata-mata kerana rangka undang-undang yang terpakai. Bagi orang Islam yang ingin membuat perancangan tambahan, instrumen seperti hibah (pemberian semasa hidup) dan wasiat (dalam had yang dibenarkan) sering dibincangkan sebagai pelengkap kepada faraid, bukan pengganti.

Contoh ringkas

Andaikan seorang lelaki Muslim meninggal dunia meninggalkan seorang isteri, seorang anak lelaki dan seorang anak perempuan, tanpa hutang atau wasiat. Isteri menerima bahagian tetap 1/8 kerana ada anak. Baki 7/8 kemudian dibahagikan antara anak lelaki dan anak perempuan sebagai asabah, dengan anak lelaki menerima dua bahagian bagi setiap satu bahagian anak perempuan. Pengiraan sebenar setiap kes tetap perlu disahkan melalui Mahkamah Syariah kerana kehadiran waris lain (seperti ibu bapa si mati) boleh mengubah kadar.

What’s next

Faraid ialah topik yang menyentuh agama dan keluarga, jadi maklumat umum tidak menggantikan nasihat khusus. Langkah lazim bagi waris termasuk:

• Mendapatkan sijil kematian dan menyenaraikan semua harta alih dan tak alih.
• Memohon Perintah Faraid di Mahkamah Syariah untuk mengesahkan waris dan bahagian.
• Membuat permohonan pembahagian melalui Pejabat Tanah (portal MyLand), Amanah Raya Berhad, atau Mahkamah Tinggi mengikut nilai dan jenis harta.
• Berunding dengan penasihat Syarak atau peguam Syarie bagi kes yang melibatkan waris majmuk, harta sepencarian atau perancangan hibah dan wasiat.

Nota: Ini ialah draf berbantukan AI yang memerlukan semakan manusia. Kandungannya bersifat maklumat umum dan bukan nasihat guaman atau nasihat Syarak.