Akta Pilihan Raya 1958 dan Suruhanjaya Pilihan Raya

Setiap kali Parlimen dibubarkan dan negara bergerak ke arah pilihan raya umum, satu badan yang sama menjadi wasit: Suruhanjaya Pilihan Raya. Ia yang menetapkan tarikh, menyemak daftar pemilih, mengendalikan hari penamaan calon dan hari mengundi, serta mengisytiharkan keputusan. Namun kuasa dan hadnya bukan datang daripada mana-mana kerajaan yang memerintah, tetapi daripada Perlembagaan Persekutuan itu sendiri.

Artikel ini menerangkan secara deskriptif kedudukan perlembagaan SPR, fungsi persempadanannya, dan kerangka Akta yang mentadbir cara pilihan raya dijalankan. Ia memaparkan fakta dan pelbagai pandangan secara neutral, tanpa memihak.

Dari mana SPR mendapat kuasanya?

Kedudukan SPR bermula di Bahagian VIII Perlembagaan Persekutuan. Perkara 113(1) memperuntukkan bahawa hendaklah ada suatu Suruhanjaya Pilihan Raya yang ditubuhkan mengikut Perkara 114, dan yang — tertakluk kepada undang-undang persekutuan — menjalankan pilihan raya ke Dewan Rakyat dan Dewan-Dewan Undangan Negeri serta menyediakan dan menyemak daftar pemilih bagi pilihan raya itu.

Perkara 114 pula menentukan keanggotaannya. SPR dilantik oleh Yang di-Pertuan Agong selepas berunding dengan Majlis Raja-Raja, dan terdiri daripada seorang pengerusi, seorang timbalan pengerusi dan lima orang anggota lain. Dalam membuat pelantikan, Perkara 114(2) menghendaki Yang di-Pertuan Agong mengambil perhatian tentang peri mustahaknya suatu suruhanjaya yang “mendapat kepercayaan awam”.

Beberapa peruntukan Perkara 114 direka untuk menyokong kebebasan suruhanjaya:

• Jaminan tempoh jawatan. Seseorang anggota tidak boleh dipecat kecuali atas alasan dan mengikut cara yang sama seperti seorang hakim Mahkamah Persekutuan.
• Umur persaraan. Anggota terhenti memegang jawatan apabila mencapai umur 66 tahun (dipinda daripada 65 tahun melalui Akta A1320, berkuat kuasa 27 Disember 2007).
• Perlindungan saraan. Saraan anggota dipertanggungkan pada Kumpulan Wang Disatukan, dan terma jawatannya tidak boleh diubah menjadi kurang baik selepas pelantikan.
• Larangan konflik kepentingan. Anggota terhenti kelayakan jika menjadi bankrap belum lepas, memegang jawatan berbayar lain, atau menjadi ahli Parlimen atau Dewan Undangan Negeri.

Apa sebenarnya yang dilakukan oleh SPR?

Perkara 113 memberikan SPR tiga kelompok fungsi utama. Jadual berikut meringkaskannya.

Fungsi	Asas Perlembagaan	Nota
Menjalankan pilihan raya ke Dewan Rakyat dan Dewan Undangan Negeri	Perkara 113(1)	Termasuk pilihan raya umum dan pilihan raya kecil
Menyediakan dan menyemak daftar pemilih	Perkara 113(1)	Daftar pemilih dikawal lanjut oleh Akta Pilihan Raya 1958
Mengkaji semula persempadanan bahagian pilihan raya	Perkara 113(2)	Mengikut prinsip dalam Jadual Ketiga Belas
Membuat kaedah bagi maksud fungsinya	Perkara 113(5)	Berkuat kuasa tertakluk kepada undang-undang persekutuan

Perkara 113(4) turut membenarkan undang-undang persekutuan atau Negeri memberi SPR kuasa menjalankan pilihan raya selain yang disebut dalam Fasal (1).

Bagaimana persempadanan bahagian pilihan raya dikaji semula?

Persempadanan — iaitu melukis sempadan bahagian pilihan raya Parlimen dan Negeri — ialah antara fungsi SPR yang paling banyak diberi perhatian awam. Perkara 113(2) menetapkan beberapa syarat masa yang penting:

• Lat lapan tahun. Mesti ada lat tempoh tidak kurang daripada lapan tahun antara tarikh siapnya satu kajian semula dengan tarikh bermulanya kajian semula yang berikutnya.
• Siap dalam dua tahun. Kajian semula hendaklah disiapkan dalam tempoh tidak melebihi dua tahun dari tarikh ia bermula.
• Kajian berasingan mengikut wilayah. Perkara 113(6) menghendaki kajian semula yang berasingan dijalankan bagi Negeri-Negeri Tanah Melayu, dan bagi setiap satu daripada Sabah dan Sarawak.

Cadangan persempadanan tidak dibuat secara bebas sepenuhnya; ia mesti mematuhi prinsip yang terkandung dalam Jadual Ketiga Belas Perlembagaan. Tarikh bermulanya kajian ialah tarikh notis disiarkan dalam Warta, manakala tarikh siapnya ialah tarikh laporan dikemukakan kepada Perdana Menteri (Perkara 113(9) dan (10)). Selepas peringkat itu, mengikut proses yang diperuntukkan dalam Jadual Ketiga Belas (dan bukan dalam Perkara 113), cadangan akhir persempadanan dibentangkan di Dewan Rakyat untuk kelulusan sebelum berkuat kuasa; butiran langkah ini perlu disemak terhadap teks Jadual Ketiga Belas.

Isu persempadanan menjadi subjek perbincangan awam yang berterusan. Sesetengah pihak — termasuk kumpulan masyarakat sivil dan sebilangan ahli akademik — menyuarakan kebimbangan tentang ketidakseimbangan bilangan pengundi antara kawasan (malapportionment) dan bentuk sempadan tertentu. Pihak lain menekankan bahawa proses itu terikat pada prinsip Jadual Ketiga Belas dan tertakluk kepada kelulusan Parlimen serta semakan mahkamah. Kedua-dua pandangan wujud dalam wacana awam; artikel ini tidak menilai merit mana-mana pihak.

Akta apa yang mentadbir cara pilihan raya dijalankan?

Perlembagaan menetapkan rangka besar, tetapi butiran operasi datang daripada beberapa Akta Parlimen yang dirujuk terus dalam Perkara 113 dan 114.

Akta Pilihan Raya 1958 (Akta 19). Menurut tajuk panjangnya, Akta ini menyediakan peruntukan bagi pilihan raya ke Dewan Rakyat dan Dewan Undangan Negeri serta bagi pendaftaran pemilih. Antara perkara yang dikawalnya ialah pendaftaran pemilih (penyediaan, penyiaran dan penyemakan daftar pemilih), pelantikan pegawai seperti pegawai pengurus (returning officer), penjalanan pilihan raya, dan kuasa membuat peraturan. Peraturan subsidiari seperti Peraturan-Peraturan Pilihan Raya (Penjalanan Pilihan Raya) memperincikan prosedur hari mengundi. Nombor seksyen bagi butiran operasi ini perlu disemak terhadap teks rasmi Akta 19.

Akta Kesalahan Pilihan Raya 1954 (Akta 5). Menurut tajuk panjangnya, Akta ini bertujuan mencegah kesalahan pilihan raya serta amalan rasuah dan menyalahi undang-undang, memperuntukkan pelantikan ejen pilihan raya, mengawal perbelanjaan pilihan raya, dan memperuntukkan petisyen pilihan raya. Amalan rasuah yang dikawal termasuk penyamaran (personation), layanan (treating), pengaruh tak wajar (undue influence) dan rasuah (bribery). Tajuk panjang dan nombor seksyen berkaitan perlu disemak terhadap teks rasmi Akta 5.

Akta Suruhanjaya Pilihan Raya 1957 (Akta 31). Dirujuk dalam Perkara 114, Akta ini membuat peruntukan bagi saraan dan terma jawatan anggota suruhanjaya.

Ringkasnya, Perlembagaan menubuhkan dan melindungi suruhanjaya, Akta Pilihan Raya 1958 menyediakan peruntukan bagi mendaftar pengundi dan menjalankan undi, dan Akta Kesalahan Pilihan Raya 1954 menetapkan kesalahan dan amalan rasuah yang boleh menjejaskan sesuatu pilihan raya.

Sejauh mana SPR bebas?

Reka bentuk perlembagaan meletakkan SPR sebagai badan bebas — dilantik selepas rundingan dengan Majlis Raja-Raja, dilindungi jaminan tempoh jawatan setara hakim, dan saraannya dipertanggungkan pada Kumpulan Wang Disatukan. Pada masa yang sama, cadangan persempadanannya memerlukan kelulusan Parlimen mengikut proses dalam Jadual Ketiga Belas. Dari segi susunan pentadbiran, SPR sering digambarkan sebagai ditempatkan di bawah Jabatan Perdana Menteri; butiran pentadbiran ini perlu disemak terhadap sumber rasmi.

Terdapat pelbagai pandangan mengenai keseimbangan ini. Sebahagian pihak berhujah bahawa peruntukan perlembagaan sedia ada sudah memberikan kebebasan yang mencukupi; pihak lain mencadangkan pembaharuan tambahan bagi memperkukuh kebebasan operasi dan ketelusan. Ini kekal sebagai perbahasan dasar yang terbuka, dan pembaca digalakkan merujuk sumber rasmi dan pelbagai pandangan secara langsung.

Apa yang seterusnya

Untuk memahami keseluruhan gambaran, mulakan dengan teks rasmi: Perkara 113 dan 114 Perlembagaan Persekutuan dan Jadual Ketiga Belas, yang boleh diakses melalui portal SPR. Bagi butiran operasi, rujuk Akta Pilihan Raya 1958 (Akta 19) dan Akta Kesalahan Pilihan Raya 1954 (Akta 5).

Draf ini disediakan dengan bantuan AI dan belum melalui semakan manusia. Kerana topik pilihan raya bersifat sensitif, semua angka dan kenyataan perlu disemak semula terhadap sumber rasmi sebelum diterbitkan, dan penyemak digalakkan menambah rujukan terus kepada teks Akta serta laporan persempadanan terkini SPR.