Mahkamah sivil dan Mahkamah Syariah — garis perlembagaan antara dua sistem mahkamah Malaysia

Tiada tangga antara kedua-duanya.

Fakta tunggal itu menerangkan kebanyakan salah faham orang tentang sistem perundangan Malaysia. Sesuatu perkara tidak bermula di Mahkamah Syariah dan menaik ke Mahkamah Persekutuan, dan sesuatu rayuan Syariah tidak singgah di meja seorang hakim sivil. Kedua-dua sistem itu dibina atas asas perlembagaan yang berbeza, diisi kakitangan di bawah peruntukan pelantikan yang berbeza, dan disempadani oleh senarai yang berbeza dalam Jadual Kesembilan yang sama.

Laman ini menyatakan hanya apa yang diperuntukkan oleh teks perlembagaan dan statut.

Dua sistem, dua sumber kuasa

Perkara 121(1) Perlembagaan Persekutuan mewujudkan dua Mahkamah Tinggi yang setaraf bidang kuasa dan tarafnya — Mahkamah Tinggi Malaya dan Mahkamah Tinggi Sabah dan Sarawak — serta “mahkamah rendah sebagaimana yang diperuntukkan oleh undang-undang persekutuan”. Bidang kuasa dan kuasa mereka diberikan “oleh atau di bawah undang-undang persekutuan”. Di atas mereka, Perkara 121(1B) mewujudkan Mahkamah Rayuan dan Perkara 121(2) mewujudkan Mahkamah Persekutuan.

Itulah sistem persekutuan, atau sivil. Peringkat dan had kewangannya digariskan dalam Hierarki Mahkamah Malaysia.

Mahkamah Syariah langsung tidak diwujudkan oleh Perkara 121. Ia datang daripada Butiran 1 Senarai II (Senarai Negeri) dalam Jadual Kesembilan, yang meletakkan dalam kuasa perundangan negeri “penubuhan, susunan dan tatacara Mahkamah Syariah”. Di bawah Perkara 74(2), Badan Perundangan Negeri boleh membuat undang-undang mengenai apa-apa perkara dalam Senarai Negeri — maka setiap negeri meluluskan enakmennya sendiri, dan Mahkamah Syariah setiap negeri wujud di bawah enakmen itu.

Senarai Persekutuan melukiskan garis yang sama daripada arah bertentangan. Butiran 4 Senarai I memberikan Parlimen kuasa ke atas undang-undang sivil dan jenayah, tatacara dan pentadbiran keadilan, termasuk “penubuhan dan susunan segala mahkamah selain Mahkamah Syariah” — dan butiran 4(e)(ii) secara nyata mengecualikan undang-undang diri Islam berkenaan perkahwinan, perceraian, penjagaan, nafkah, pengangkatan, kesahtarafan, undang-undang keluarga, pemberian dan pewarisan daripada undang-undang persekutuan mengenai kontrak, harta dan keluarga.

Apa yang sebenarnya dibenarkan oleh Butiran 1

Butiran 1 panjang, dan lebih elok dibaca sebagai satu sempadan berbanding satu pemberian. Ia meliputi undang-undang Islam dan undang-undang diri serta keluarga bagi orang yang menganut agama Islam — pewarisan secara wasiat dan tanpa wasiat, pertunangan, perkahwinan, perceraian, mas kahwin, nafkah, pengangkatan, kesahtarafan, penjagaan, pemberian, pembahagian harta dan amanah bukan kebajikan — di samping wakaf, zakat, fitrah dan baitulmal, masjid, adat Melayu, dan “penciptaan dan penghukuman kesalahan oleh orang yang menganut agama Islam terhadap ajaran agama itu, kecuali berkenaan perkara yang termasuk dalam Senarai Persekutuan”.

Kemudian datang ayat yang benar-benar melakukan kerja itu. Mahkamah Syariah

hendaklah mempunyai bidang kuasa hanya ke atas orang yang menganut agama Islam dan hanya berkenaan mana-mana perkara yang termasuk dalam perenggan ini

— dan tiada bidang kuasa ke atas kesalahan kecuali setakat yang diberikan oleh undang-undang persekutuan.

Tiga had, semuanya berperlembagaan, tiada satu pun bersifat pilihan bagi sesuatu negeri: siapa (orang yang menganut agama Islam), apa (hanya perkara dalam perenggan itu), dan kesalahan (hanya setakat yang dibenarkan oleh undang-undang persekutuan).

Butiran 1 juga bermula dengan satu pengecualian: ia tidak terpakai bagi Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur, Labuan dan Putrajaya.

Perkara 121(1A) dalam kata-katanya sendiri

Fasal (1A) dimasukkan oleh Act A704 dan berkuat kuasa pada 10 Jun 1988. Ia berbunyi, secara penuh:

Mahkamah yang disebut dalam Fasal (1) tiada bidang kuasa berkenaan apa-apa perkara dalam bidang kuasa Mahkamah Syariah.

Baca dengan tepat. Ia ditujukan kepada “mahkamah yang disebut dalam Fasal (1)” — kedua-dua Mahkamah Tinggi dan mahkamah rendah di bawahnya. Ia mengeluarkan bidang kuasa daripada mahkamah itu ke atas perkara yang berada dalam bidang kuasa Mahkamah Syariah. Ia sendiri tidak mentakrifkan apakah bidang kuasa itu; takrif itu terletak dalam Butiran 1 Senarai Negeri dan dalam enakmen negeri (atau, bagi Wilayah Persekutuan, dalam undang-undang persekutuan) yang dibuat di bawahnya.

Ia juga tidak mewujudkan laluan rayuan. Baik Perkara 121(1B) mahupun Perkara 121(2) tidak menyebut Mahkamah Syariah, maka tiada apa-apa dalam teks itu yang menghantar keputusan Mahkamah Syariah ke Mahkamah Rayuan atau ke Mahkamah Persekutuan.

Tiga peringkat dalam sistem Syariah

Setiap negeri membina bentuk tiga peringkat yang sama, di bawah enakmennya sendiri:

Peringkat	Nama Melayu	Peranan biasa
Rendah	Mahkamah Rendah Syariah	Bidang kuasa asal; tuntutan mal (sivil) di bawah had negeri dan kesalahan syariah yang kurang serius
Tinggi	Mahkamah Tinggi Syariah	Bidang kuasa asal bagi perkara yang lebih berat; rayuan daripada Mahkamah Rendah Syariah; bidang kuasa penyeliaan dan semakan ke atasnya
Rayuan	Mahkamah Rayuan Syariah	Rayuan daripada Mahkamah Tinggi Syariah dalam bidang kuasa asalnya

Versi Wilayah Persekutuan digariskan dalam statut persekutuan dan paling mudah dibaca. Seksyen 40 Administration of Islamic Law (Federal Territories) Act 1993 (Act 505) memperuntukkan bahawa Yang di-Pertuan Agong, atas nasihat Menteri, menubuhkan Mahkamah Rendah Syariah, satu Mahkamah Tinggi Syariah dan satu Mahkamah Rayuan Syariah bagi Wilayah Persekutuan.

Seksyen 46 memberikan Mahkamah Tinggi Syariah bidang kuasa jenayah untuk membicarakan kesalahan yang dilakukan oleh seorang Islam di bawah Akta itu, Islamic Family Law (Federal Territories) Act 1984, atau undang-undang bertulis lain yang menetapkan kesalahan terhadap ajaran Islam — dan bidang kuasa sivil ke atas prosiding “yang semua pihaknya adalah orang Islam” berkenaan pertunangan, perkahwinan, ruju’, perceraian, fasakh, nusyuz, faraq, nafkah tanggungan, kesahtarafan, hadhanah, harta sepencarian, wasiat dan pemberian marad-al-maut, hibah inter vivos, wakaf atau nazar, serta pembahagian dan pewarisan harta pusaka.

Seksyen 47 memberikan Mahkamah Rendah Syariah sebahagian yang lebih sempit daripada perkara yang sama, disempadani oleh had kewangan dan hukuman yang ditetapkan oleh Akta itu. Seksyen 48 menghalakan rayuan daripadanya kepada Mahkamah Tinggi Syariah; seksyen 51 memberikan Mahkamah Tinggi Syariah bidang kuasa penyeliaan dan semakan ke atas Mahkamah Rendah; seksyen 52 memberikan Mahkamah Rayuan Syariah bidang kuasa ke atas rayuan daripada keputusan asal Mahkamah Tinggi Syariah.

Di peringkat kebangsaan, Jabatan Kehakiman Syariah Malaysia (JKSM) menerangkan dirinya sebagai sebuah agensi di bawah Jabatan Perdana Menteri yang fungsinya menyelaras dan menyeragamkan pentadbiran undang-undang syariah dan kehakiman syariah di Malaysia. Ia menyelaras; ia bukan satu mahkamah yang berada di atas mahkamah-mahkamah negeri.

Satu had yang ditetapkan oleh Parlimen

Kerana Butiran 1 menyatakan Mahkamah Syariah tiada bidang kuasa ke atas kesalahan “kecuali setakat yang diberikan oleh undang-undang persekutuan”, bahagian jenayah Mahkamah Syariah bergantung kepada satu Akta Parlimen. Akta itu ialah Syariah Courts (Criminal Jurisdiction) Act 1965 (Act 355).

Seksyen 2 memberikan bidang kuasa ke atas kesalahan terhadap ajaran Islam oleh orang yang menganut agama itu, tertakluk kepada satu proviso: bidang kuasa itu tidak boleh dilaksanakan bagi apa-apa kesalahan yang boleh dihukum dengan

Hukuman	Had di bawah Act 355, s.2
Penjara	Tidak melebihi 3 tahun
Denda	Tidak melebihi RM5,000
Sebatan	Tidak melebihi 6 kali
Gabungan	Apa-apa gabungan hukuman di atas, dalam had tersebut

Sesuatu enakmen negeri boleh menetapkan kurang daripada itu. Ia tidak boleh menetapkan lebih, kerana kuasa yang dilaksanakan itu ialah kuasa yang diberikan oleh undang-undang persekutuan.

Had berubah di setiap sempadan negeri

Had kewangan sivil (mal) dalam sistem Syariah adalah perkara undang-undang negeri, dan ia benar-benar berbeza:

Negeri	Instrumen	Had mal Mahkamah Rendah Syariah
Johor	Enakmen Pentadbiran Agama Islam (Negeri Johor) 2003, s.62	Tuntutan di bawah RM100,000, tidak termasuk hadanah dan harta sepencarian
Perak	Enakmen Mahkamah Syariah (Perak) 2018, s.16(2)(b)	Tuntutan bernilai di bawah RM300,000, tidak termasuk perkara tanpa nilai seperti hadanah, hibah, wasiat, wakaf dan nazar

Di Johor, seksyen 61 enakmen yang sama memberikan Mahkamah Tinggi Syariah bidang kuasa di seluruh negeri itu. Corak ini berulang di tempat lain dengan angka yang berbeza dan rujukan seksyen yang berbeza — itulah sebabnya “had Mahkamah Syariah” tidak pernah menjadi satu angka kebangsaan tunggal.

Di mana Perlembagaan menghubungkan kedua-dua sistem

Bagi dua sistem yang tiada tangga bersama, Perlembagaan menamakan kedua-duanya bersama pada tepat dua tempat.

Perkara 5(4) memerlukan seseorang yang ditangkap dibawa ke hadapan seorang majistret dalam masa dua puluh empat jam. Satu proviso akhir menyatakan bahawa apabila penangkapan itu bagi suatu kesalahan yang boleh dibicarakan oleh Mahkamah Syariah, rujukan kepada seorang majistret termasuk seorang hakim Mahkamah Syariah.

Perkara 145(3) memberikan Peguam Negara kuasa budi bicara untuk memulakan, menjalankan atau menghentikan prosiding bagi sesuatu kesalahan — “selain daripada prosiding di hadapan Mahkamah Syariah, mahkamah anak negeri atau mahkamah tentera”.

Kedua-duanya adalah penanda sempadan berbanding jambatan: ia memberitahu anda pegawai sistem yang mana melaksanakan sesuatu fungsi, bukan bahawa satu sistem boleh bertindak di dalam sistem yang lain.

Salah faham lazim

“Mahkamah Syariah adalah mahkamah persekutuan.” Butiran 1 Senarai Negeri dan Butiran 4(a) Senarai Persekutuan, apabila dibaca bersama, menyatakan sebaliknya: penubuhan dan susunan segala mahkamah selain Mahkamah Syariah adalah persekutuan; Mahkamah Syariah adalah negeri. Wilayah Persekutuan ialah pengecualian yang dinyatakan, kerana Butiran 1 mengecualikan mereka.

“Perkara 121(1A) menjadikan Mahkamah Syariah tertinggi.” Fasal itu ialah satu pengecualian bidang kuasa yang ditujukan kepada mahkamah yang dinamakan dalam Perkara 121(1). Ia tidak menyebut apa-apa tentang pangkat, dan ia tidak menambah apa-apa kepada senarai perkara dalam Butiran 1.

“Mahkamah Syariah boleh mendengar apa-apa pertikaian yang melibatkan seorang Islam.” Butiran 1 mengenakan dua had kumulatif — orang yang menganut agama Islam dan hanya perkara dalam perenggan itu. Sesuatu perkara yang berada di luar perenggan itu berada di luar bidang kuasa tanpa mengira agama pihak-pihak yang terlibat.

“Setiap negeri mempunyai kuasa Mahkamah Syariah yang sama.” Had jenayah dalam Act 355 adalah kebangsaan; had mal, nama mahkamah dalam amalan, dan nombor seksyen tidak.

“Terdapat satu Mahkamah Syariah kebangsaan sebagai pilihan terakhir.” Mahkamah Rayuan Syariah setiap negeri adalah mahkamah rayuan bagi negeri itu. JKSM menyelaras pentadbiran merentasi kesemuanya.

Apa yang seterusnya

Baca Hierarki Mahkamah Malaysia untuk had kewangan dan hukuman di sebelah persekutuan garis itu, kemudian Perlembagaan Persekutuan untuk cara senarai Jadual Kesembilan membahagikan kuasa persekutuan dan negeri secara umum. Bagi peruntukan perlembagaan tentang kedudukan Islam dalam Persekutuan, lihat Perkara 3; bagi hak-hak Bahagian II termasuk Perkara 5(4), lihat kebebasan asasi.