Perkara 3: Apa yang Dinyatakan Perlembagaan Tentang Islam, dan Apa yang Dinyatakan Perkara 11 Bersamanya

Dua peruntukan Perlembagaan Persekutuan terletak bersebelahan antara satu sama lain dan sering dipetik, tetapi jarang dipetik secara penuh. Berikut ialah teksnya.

Perkara 3(1), dalam cetakan semula rasmi Perlembagaan Persekutuan, berbunyi:

“Islam ialah agama bagi Persekutuan; tetapi agama-agama lain boleh diamalkan dengan aman dan damai di mana-mana bahagian Persekutuan.”

Itulah keseluruhan fasal pertama — satu ayat dengan dua bahagian yang disambungkan oleh tanda koma bertitik (;). Berikut ialah selebihnya Perkara 3, selebihnya Perkara 11, dan titik-titik khusus dalam teks di mana kedua-dua peruntukan itu — serta beberapa peruntukan lain — saling merujuk antara satu sama lain.

Sekilas pandang

Peruntukan	Perkara 3 (Agama bagi Persekutuan) dan Perkara 11 (Kebebasan beragama)
Terletak di	Perlembagaan Persekutuan — Perkara 3 terletak dalam Bahagian I (Negeri-Negeri, Agama dan Undang-Undang Persekutuan); Perkara 11 terletak dalam Bahagian II (Kebebasan Asasi)
Perkara 3, fasal-fasal	Lima: (1) pengisytiharan; (2)–(3) Raja-Raja sebagai Ketua Agama Islam di Negeri masing-masing; (4) tidak mengurangkan kuat kuasa; (5) Yang di-Pertuan Agong sebagai Ketua Agama Islam di Wilayah-Wilayah Persekutuan
Perkara 11, fasal-fasal	Lima: (1) hak menganuti, mengamal dan mengembangkan; (2) tiada bayaran boleh dipaksakan bagi agama lain; (3) hak kumpulan agama; (4) mengawal pengembangan kepada orang Islam; (5) tertakluk kepada ketenteraman awam, kesihatan dan kesusilaan
Pautan tekstual nyata	Perkara 3(4): “Tiada apa-apa jua dalam Perkara ini boleh mengurangkan kuat kuasa mana-mana peruntukan lain Perlembagaan ini”
Peruntukan berkaitan	Perkara 121(1A) (mahkamah sivil dikecualikan daripada perkara dalam bidang kuasa mahkamah Syariah); Jadual Kesembilan, Senarai Negeri, item 1 (kuasa negeri terhadap undang-undang Islam dan mahkamah Syariah)
Ditadbir oleh	Ditafsir dan digunakan oleh mahkamah; dipinda hanya menerusi prosedur Perkara 159

Perkara 3, secara penuh

Cetakan semula rasmi Jabatan Peguam Negara (setakat 15 Oktober 2020) menetapkan Perkara 3 seperti berikut.

Fasal (1). “Islam ialah agama bagi Persekutuan; tetapi agama-agama lain boleh diamalkan dengan aman dan damai di mana-mana bahagian Persekutuan.”

Fasal (2). Di setiap Negeri selain Negeri-Negeri yang tiada Raja, kedudukan Raja sebagai Ketua Agama Islam di Negeri itu ditetapkan “mengikut cara dan setakat mana yang diakui dan diisytiharkan oleh Perlembagaan Negeri itu,” dan, tertakluk kepada Perlembagaan Negeri itu, segala hak, keistimewaan, prerogatif dan kuasa yang dinikmati oleh Raja sebagai Ketua agama itu “tidak terjejas dan tidak berkurangan.” Bagi perbuatan, adat atau upacara yang telah dipersetujui oleh Majlis Raja-Raja supaya diperluaskan kepada Persekutuan secara keseluruhannya, setiap Raja memberi kuasa kepada Yang di-Pertuan Agong untuk mewakilinya dalam kapasitinya sebagai Ketua Agama Islam.

Fasal (3). Perlembagaan-perlembagaan Melaka, Pulau Pinang, Sabah dan Sarawak — empat buah Negeri yang secara sejarahnya tiada Raja sendiri — masing-masing hendaklah membuat peruntukan yang memberikan kepada Yang di-Pertuan Agong kedudukan sebagai Ketua Agama Islam di Negeri itu.

Fasal (4). “Tiada apa-apa jua dalam Perkara ini boleh mengurangkan kuat kuasa mana-mana peruntukan lain Perlembagaan ini.”

Fasal (5). “Walau apa pun yang terkandung dalam Perlembagaan ini, Yang di-Pertuan Agong hendaklah menjadi Ketua Agama Islam di Wilayah-Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur, Labuan dan Putrajaya”; Parlimen boleh menggubal undang-undang bagi maksud ini untuk mengawal selia hal ehwal agama Islam dan untuk menubuhkan suatu majlis yang menasihati Yang di-Pertuan Agong mengenai perkara-perkara Islam.

Perkara 11, secara penuh

Cetakan semula yang sama menetapkan Perkara 11, bertajuk “Kebebasan beragama,” seperti berikut.

Fasal (1). “Setiap orang berhak menganuti dan mengamalkan agamanya dan, tertakluk kepada Fasal (4), untuk mengembangkannya.”

Fasal (2). “Tiada seorang pun boleh dipaksa membayar apa-apa cukai yang hasilnya diperuntukkan secara khusus, keseluruhannya atau sebahagiannya, bagi maksud sesuatu agama selain agamanya sendiri.”

Fasal (3). Setiap kumpulan agama berhak (a) menguruskan hal ehwal agamanya sendiri; (b) menubuhkan dan menyelenggarakan institusi bagi maksud agama atau kebajikan; dan (c) memperoleh dan memiliki harta serta memegang dan mentadbirkannya mengikut undang-undang.

Fasal (4). “Undang-undang negeri dan, berkenaan dengan Wilayah-Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur, Labuan dan Putrajaya, undang-undang persekutuan boleh mengawal atau menyekat pengembangan apa-apa doktrin atau kepercayaan agama di kalangan orang yang menganuti agama Islam.”

Fasal (5). “Perkara ini tidak membenarkan apa-apa perbuatan yang bertentangan dengan mana-mana undang-undang am yang berhubungan dengan ketenteraman awam, kesihatan awam atau kesusilaan.”

Di manakah teks kedua-dua peruntukan itu saling merujuk

Dibaca secara berasingan, Perkara 3 dan Perkara 11 terletak dalam Bahagian yang berlainan dalam Perlembagaan dan menjawab soalan yang berbeza — Perkara 3 menangani kedudukan Islam dan Raja-Raja, manakala Perkara 11 menetapkan hak yang dimiliki oleh setiap orang dan setiap kumpulan agama. Teks Perlembagaan itu sendiri menghubungkan kedua-duanya pada tiga titik khusus.

• Perkara 3(4) ialah pautan am: ia menyatakan dengan jelas bahawa Perkara 3 tidak “mengurangkan kuat kuasa” mana-mana peruntukan lain Perlembagaan, bermakna pengisytiharannya, mengikut kata-katanya sendiri, tidak mengurangkan mana-mana peruntukan lain — termasuk Perkara 11.
• Perkara 11(4) pula ialah pautan khusus yang berjalan ke arah bertentangan: Perkara 11 sendiri, bukan Perkara 3, yang membenarkan undang-undang negeri (atau undang-undang persekutuan di Wilayah-Wilayah Persekutuan) mengawal atau menyekat pengembangan doktrin atau kepercayaan agama di kalangan orang yang menganuti agama Islam. Sekatan dalam teks itu terpakai khusus kepada pengembangan yang ditujukan kepada orang Islam; hak am dalam Perkara 11(1) untuk menganuti, mengamalkan dan mengembangkan agama tidak dengan sendirinya dihadkan oleh Perkara 3.
• Perkara 4(1), iaitu fasal keutamaan, terpakai kepada kedua-duanya: mana-mana undang-undang yang tidak selaras dengan Perlembagaan — termasuk dengan Perkara 3 atau Perkara 11 — adalah terbatal setakat ketidakselarasan itu.

Peruntukan lain yang dirujuk oleh teks

Dua lagi bahagian Perlembagaan mengandungi teks nyata tersendiri mengenai Islam dan wajar dibaca bersama Perkara 3 dan Perkara 11, tanpa melangkaui apa yang dinyatakan olehnya.

Perkara 121(1A). Dalam Bahagian IX, mengenai Badan Kehakiman, fasal ini menyatakan: “Mahkamah-mahkamah yang disebut dalam Fasal (1) tidak mempunyai bidang kuasa berkenaan dengan apa-apa perkara dalam bidang kuasa mahkamah Syariah.” Fasal (1) ialah fasal yang menubuhkan kedua-dua Mahkamah Tinggi sivil. Oleh itu, Perkara 121(1A) merupakan sempadan tekstual antara mahkamah sivil dan mahkamah Syariah, dinyatakan sebagai pengecualian bidang kuasa dan bukannya pindaan kepada Perkara 3 atau Perkara 11.

Jadual Kesembilan, Senarai Negeri, item 1. Item ini memberikan Badan Perundangan Negeri kuasa untuk menggubal undang-undang mengenai, antara lain, “undang-undang Islam dan undang-undang diri dan keluarga bagi orang yang menganuti agama Islam,” “penubuhan, organisasi dan tatacara mahkamah Syariah, yang hanya mempunyai bidang kuasa ke atas orang yang menganuti agama Islam,” dan “kawalan terhadap pengembangan doktrin dan kepercayaan di kalangan orang yang menganuti agama Islam” — perkara kawalan pengembangan yang sama yang dibenarkan oleh Perkara 11(4) untuk ditangani oleh undang-undang negeri. Teks Jadual itu turut mengecualikan satu perkara: item ini tidak terpakai “berkenaan dengan Wilayah-Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur, Labuan dan Putrajaya,” selaras dengan Perkara 3(5) yang meletakkan Yang di-Pertuan Agong, bukannya Raja Negeri, sebagai Ketua Agama Islam di situ.

Kesilapan lazim

• Memetik Perkara 3(1) tanpa separuh kedua. Fasal itu ialah satu ayat: pengisytiharan bahawa Islam adalah agama bagi Persekutuan diikuti serta-merta, dalam ayat yang sama, oleh “tetapi agama-agama lain boleh diamalkan dengan aman dan damai di mana-mana bahagian Persekutuan.” Menggugurkan separuh kedua mengubah apa yang sebenarnya dinyatakan oleh fasal itu.
• Menganggap Perkara 3 seolah-olah menyatakan “Malaysia ialah sebuah negara Islam.” Ungkapan itu tidak terdapat dalam teks. Perkara 3(1) mengisytiharkan Islam sebagai “agama bagi Persekutuan” — suatu bentuk kata yang digunakan oleh Perlembagaan itu sendiri dan tidak ditakrifkan selanjutnya dalam Perkara 3.
• Menganggap Perkara 11(4) menyekat pengembangan secara umum. Kata-kata fasal itu sendiri hanya menyekat pengembangan “di kalangan orang yang menganuti agama Islam.” Ia tidak, mengikut tekstualnya, menyekat pengembangan agama-agama lain di kalangan bukan Islam.
• Menganggap Yang di-Pertuan Agong ialah Ketua Agama Islam di mana-mana sahaja. Perkara 3(5) menamakan tiga tempat secara khusus — Wilayah-Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur, Labuan dan Putrajaya. Di Negeri-Negeri yang mempunyai Raja, Perkara 3(2) mengekalkan kedudukan itu pada Raja, dan Yang di-Pertuan Agong hanya bertindak apabila Majlis Raja-Raja telah bersetuju sesuatu upacara atau adat patut diperluaskan kepada Persekutuan secara keseluruhannya.
• Membaca Perkara 3(4) seolah-olah menyelesaikan bagaimana Perkara 3 dan Perkara 11 terpakai bersama dalam sesuatu kes tertentu. Fasal itu hanya menyatakan bahawa Perkara 3 tidak mengurangkan kuat kuasa peruntukan lain Perlembagaan; ia sendiri tidak menetapkan bagaimana mahkamah patut menimbang kedua-dua peruntukan itu antara satu sama lain dalam sesuatu pertikaian. Soalan itu diputuskan kes demi kes oleh mahkamah dan berada di luar skop halaman ini.

Apa yang seterusnya

Untuk bagaimana Perkara 3 dan Perkara 11 terletak dalam keseluruhan teks perlembagaan — Bahagian-Bahagian, bab kebebasan asasi, dan prosedur pindaan dalam Perkara 159 — lihat gambaran keseluruhan Perlembagaan Persekutuan. Untuk kedua-dua jawatan yang dinamakan secara langsung oleh Perkara 3, lihat Yang di-Pertuan Agong dan Majlis Raja-Raja. Untuk kedudukan Perkara 121(1A) dalam hierarki mahkamah Malaysia, lihat hierarki mahkamah Malaysia. Untuk perisytiharan kebangsaan bukan-perlembagaan yang turut menamakan “Keluhuran Perlembagaan” antara prinsip-prinsipnya, lihat Rukun Negara.