Industri Elektrik & Elektronik (E&E)

Buka hampir mana-mana komputer riba, telefon pintar atau kereta yang dibina dalam sedekad kebelakangan ini, dan ada kemungkinan besar sebahagian daripadanya pernah melalui Malaysia. Cip di dalamnya mungkin telah diuji dan dibungkus di Pulau Pinang; penyesuai kuasa, lampu latar LED atau papan litarnya mungkin telah dipasang di Kulim, Melaka atau Lembah Klang. Bagi sebuah negara berpenduduk kira-kira 34.1 juta orang (2024, DOSM), Malaysia berada pada titik yang mengejutkan pentingnya dalam rantaian bekalan elektronik dunia — dan itu hampir keseluruhannya kisah satu industri.

Elektrik dan elektronik — lazimnya dipendekkan sebagai “E&E” di Malaysia — ialah sektor pembuatan terbesar negara dan eksport tunggal terbesarnya. Pada 2024 ia memperoleh kira-kira RM601 bilion, angka tertinggi yang pernah direkodkan dan lebih kurang 40% daripada segala yang dieksport oleh Malaysia. Tiada kategori produk lain yang hampir menandinginya.

Namun E&E sering disalahfahami seolah-olah ia hanya berkaitan semikonduktor. Cip ialah bahagian terbesar dan paling bernilai, namun industri ini jauh lebih luas: ia terbentang daripada komponen pasif kecil yang dipateri pada papan litar, melalui sistem kawalan industri dan peranti perubatan, hinggalah kepada penyaman udara, televisyen dan kelengkapan lampu yang membawa jenama terkenal. Panduan ini menerangkan apa sebenarnya industri E&E itu, bagaimana Pulau Pinang menjadi kubunya, dan ke mana arah tujunya seterusnya.

Apa yang dikira sebagai “E&E” di Malaysia?

Lembaga Pembangunan Pelaburan Malaysia (MIDA), agensi persekutuan yang mempromosi dan menjejak pelaburan pembuatan, membahagikan sektor E&E kepada empat kategori besar. Memahami empat kelompok ini ialah kunci untuk melihat di sebalik tajuk utama “Malaysia mengeluarkan cip”.

Segmen	Apa yang diliputi	Produk lazim
Komponen elektronik	Blok binaan yang masuk ke dalam peranti yang lebih besar	Semikonduktor (litar bersepadu), komponen pasif, penyambung, papan litar bercetak, LED
Elektronik industri	Elektronik untuk jentera, perniagaan dan infrastruktur	Peralatan telekomunikasi, sistem kawalan, peranti perubatan, komputer, storan
Elektronik pengguna	Barangan siap untuk isi rumah	Televisyen, peralatan audio, kamera, perkakas rumah
Produk elektrik	Produk yang menjana, mengedar atau menggunakan elektrik	Pendawaian dan kabel, pencahayaan, modul solar, perkakas elektrik rumah

Semikonduktor terletak dalam kelompok pertama — komponen elektronik — dan ia mendominasi nilai. Pada 2024, produk semikonduktor sahaja bernilai kira-kira RM437.5 bilion, atau lebih kurang 72.8% daripada keseluruhan eksport E&E, menurut angka yang dilaporkan oleh The Edge Malaysia. Ini menyisakan hampir RM164 bilion dalam tiga segmen yang lain — sebuah industri yang besar dengan sendirinya, mudah terlepas pandang kerana angka cip begitu besar.

Inilah perkara penting bagi sesiapa yang cuba memahami sektor ini: semikonduktor ialah tajuk utama, tetapi E&E ialah keseluruhan suratkhabar. Sebahagian besar aktiviti E&E Malaysia terletak dalam kerja pemasangan, ujian dan pembungkusan (ATP) yang kurang menonjol tetapi amat bernilai — mengambil wafer silikon yang dibuat di tempat lain dan mengubahnya menjadi cip siap yang boleh digunakan — di samping pembuatan kontrak produk elektronik lengkap untuk jenama global.

Bagaimana Pulau Pinang menjadi kubunya?

Industri moden ini mempunyai hari lahir yang jelas: 1972, di Pulau Pinang.

Berdepan pengangguran tinggi dan berhasrat untuk beralih daripada ekonomi kolonial yang dibina atas bijih timah dan getah, kerajaan Malaysia mewujudkan zon perdagangan bebas pertamanya — Zon Perindustrian Bebas Bayan Lepas — di pulau Pinang. Tawaran kepada pengeluar asing adalah mudah: import komponen bebas duti, pasang menggunakan buruh tempatan, dan eksport barangan siap, dengan tempoh pelepasan cukai dan peraturan yang ringan sebagai tambahan.

Peminat besar pertama ialah Intel. Pada 1972, pembuat cip Amerika itu membuka loji pemasangan seluas lima ekar di Pulau Pinang — kemudahan pengeluaran luar pesisir pertamanya di mana-mana sahaja di dunia. Ia permulaan yang sederhana, tetapi berimpak besar. Menjelang 1975 loji itu menggajikan kira-kira seribu orang dan telah menjadi bahagian penting dalam rantaian pembuatan global Intel, menurut InvestPenang, agensi pelaburan negeri Pulau Pinang.

Di mana Intel pergi, yang lain menyusul. AMD, Hewlett-Packard dan Hitachi semuanya menubuhkan operasi di Pulau Pinang pada 1970-an, dan menjelang awal 1980-an kira-kira empat belas firma semikonduktor multinasional beroperasi di Malaysia, menurut InvestPenang. Kelompok perintis ini — kemudiannya disertai nama seperti National Semiconductor, Bosch dan OSRAM — melakukan sesuatu yang ternyata lebih kekal daripada mana-mana kilang tunggal: mereka melatih segenerasi jurutera dan juruteknik Malaysia, dan mereka mewujudkan permintaan yang membolehkan pembekal tempatan berkembang untuk menyediakannya.

Ekosistem pembekal itulah benteng sebenar. Hari ini industri E&E Pulau Pinang disokong oleh rangkaian lebih 6,500 pembekal tempatan yang merangkumi automasi, kejuruteraan persis, plastik, pembungkusan dan perisian, menurut InvestPenang. Sebuah syarikat multinasional boleh memindahkan satu kilang; jauh lebih sukar untuk meninggalkan beribu-ribu vendor khusus yang berkumpul dalam pemanduan sejam.

Hasilnya, Pulau Pinang kekal penting secara tidak seimbang. Pada 2024 negeri itu menyumbang RM358.1 bilion dalam eksport E&E — kira-kira 60% daripada keseluruhan eksport E&E negara — daripada satu negeri (kira-kira 1.76 juta orang, atau lebih kurang 5% daripada penduduk Malaysia, menurut DOSM) yang mengeluarkan jauh lebih separuh daripada jumlah kebangsaan.

Di mana E&E dikeluarkan selain Pulau Pinang?

Pulau Pinang ialah kisah asal usul, tetapi ia bukan lagi keseluruhan peta. Sepanjang lima dekad industri ini merebak ke seluruh semenanjung, sebahagiannya kerana Pulau Pinang kesuntukan tanah dan buruh, dan sebahagiannya melalui dasar yang disengajakan.

• Pulau Pinang (Bayan Lepas dan Batu Kawan): Masih menjadi teras — semikonduktor, ATP, dan asas pembuatan kontrak yang mendalam. Menempatkan Intel, AMD, Broadcom, Bosch, OSRAM, Motorola dan Lumileds, serta pemain EMS seperti Jabil, Flex, Plexus, Sanmina, Benchmark dan Inari Amertron, menurut InvestPenang.
• Kulim, Kedah: Kulim Hi-Tech Park, hanya di seberang sempadan negeri dari Pulau Pinang, memperluas kelompok utara dengan pembuatan elektronik termaju — termasuk kilang cip LED OSRAM, yang sejak 2017 menjalankan fabrikasi wafer sebenar untuk LED dan microLED di taman itu.
• Lembah Klang (Selangor dan Kuala Lumpur), Melaka dan Negeri Sembilan: Kelompok Tengah yang dipetakan oleh Pelan Induk Perindustrian Baharu 2030 — kawasan perindustrian Shah Alam dan koridor elektronik selatan, lebih hampir dengan lapangan terbang utama negara dan pusat kewangan, menempatkan firma seperti Sony, Panasonic, Samsung, Renesas dan ON Semiconductor.
• Johor: Semakin relevan apabila limpahan daripada jiran Singapura memacu pelaburan pusat data dan elektronik baharu di selatan; Johor Bahru menarik pelaburan E&E diluluskan bernilai RM9.8 bilion dalam sembilan bulan pertama 2024, menurut MIDA.

Kepekatan di koridor utara — Pulau Pinang serta Kulim — ialah sebab rantau itu kadangkala digelar “Silicon Valley” Malaysia, walaupun perbandingan itu lebih menyanjung penjenamaan berbanding model perniagaannya: kekuatan Malaysia dari segi sejarah adalah dalam pembuatan dan perkhidmatan bahagian belakang, bukan reka bentuk cip.

Mengapakah E&E begitu penting kepada ekonomi?

Tiga angka menceritakan kisahnya.

Pertama, skala. Pada kira-kira RM601 bilion pada 2024, E&E ialah penyumbang eksport terbesar negara dengan jurang yang jauh, dan sebab Malaysia secara konsisten mencatatkan lebihan dagangan yang sihat.

Kedua, bahagian. E&E membentuk lebih kurang 40% daripada jumlah eksport. Itu satu tahap kepekatan yang sedikit ekonomi dapat menandinginya — dan ia berkesan dua arah, seperti yang akan kita lihat.

Ketiga, pekerjaan dan kemahiran. Industri ini menggajikan tenaga kerja yang besar dan berkemahiran tinggi secara relatif, serta telah menjadi tempat latihan bagi bakat kejuruteraan Malaysia selama lima puluh tahun. Rangkaian pembekal sahaja mencecah ribuan firma.

Bagi sebuah ekonomi memuncul bersaiz sederhana, memiliki sektor eksport berteknologi tinggi yang berdaya saing global adalah jarang dan bernilai. Ia sebahagian besar sebab Malaysia dikelaskan sebagai negara berpendapatan sederhana atasan berbanding pengeksport komoditi.

Apakah risiko dan kelemahannya?

Sektor yang sedominan ini membawa kelemahan sebenar, dan penggubal dasar Malaysia terus terang mengenainya.

Risiko kepekatan. Apabila 40% eksport anda datang daripada satu industri, kemerosotan dalam kitaran elektronik global menjejaskan seluruh negara. Permintaan semikonduktor terkenal berkitar, berayun mengikut lambakan inventori, peralihan produk dan pertumbuhan global.

Terperangkap di tengah rantaian nilai. Kekuatan sejarah Malaysia adalah dalam bahagian belakang — pemasangan, ujian dan pembungkusan — serta pembuatan kontrak. Ini penting tetapi merupakan aktiviti margin lebih rendah berbanding reka bentuk cip dan fabrikasi wafer, di mana keuntungan terbesar berada. Beralih ke atas rantaian itu telah menjadi matlamat yang dinyatakan sejak bertahun-tahun dan kekal sukar.

Pendedahan dasar perdagangan. Kerana begitu banyak keluaran E&E pergi ke segelintir pasaran, perubahan dalam dasar perdagangan di luar negara amat penting. Pada 2024–2025, kemungkinan tarif AS baharu ke atas semikonduktor — dengan duti yang diancam dilaporkan oleh The Edge Malaysia setinggi 100% — membayangi industri, walaupun eksport cip Malaysia terus mengelaknya buat masa ini. Daripada RM437.5 bilion eksport semikonduktor pada 2024, kira-kira RM56.2 bilion pergi ke Amerika Syarikat, menurut The Edge Malaysia.

Persaingan bakat dan kos. Kenaikan upah dan persaingan bagi jurutera daripada pesaing serantau memberi tekanan kepada model kos rendah yang mula-mula menarik pelabur pada 1972.

Apa yang Malaysia lakukan mengenainya? Strategi Semikonduktor Kebangsaan

Jawapan kerajaan kepada kelemahan ini ialah Strategi Semikonduktor Kebangsaan (NSS), yang dizahirkan pada 2024, dengan butiran dibentangkan oleh Perdana Menteri Anwar Ibrahim di SEMICON Southeast Asia di Kuala Lumpur pada 28 Mei 2024.

NSS pada dasarnya ialah rancangan untuk mendaki rantaian nilai — untuk menambah lebih banyak reka bentuk, pembungkusan termaju dan fabrikasi wafer kepada asas pembuatan sedia ada Malaysia. Menurut MIDA, komitmen utamanya termasuk:

• Sasaran sekurang-kurangnya RM500 bilion pelaburan dalam Fasa 1.
• Sekurang-kurangnya RM25 bilion (kira-kira US$5.3 bilion) dalam sokongan fiskal kerajaan dan insentif bersasar.
• Latihan dan peningkatan kemahiran 60,000 jurutera Malaysia berkemahiran tinggi.
• Matlamat menubuhkan sekurang-kurangnya 10 syarikat tempatan dalam reka bentuk dan pembungkusan termaju dengan hasil antara RM1 bilion dan RM4.7 bilion, serta sekurang-kurangnya 100 syarikat berkaitan semikonduktor dengan hasil hampir RM1 bilion.

Sama ada sasaran itu tercapai atau tidak, strategi ini menandakan arah tujunya: Malaysia mahu berhenti menjadi hanya tempat cip diuji dan dibungkus, dan menjadi tempat cip direka bentuk dan difabrikasi juga. Momentum industri ini telah menyokong — eksport E&E mencatat rekod pada 2024 dan terus meningkat ke 2025.

E&E lawan industri semikonduktor: penjelasan ringkas

Kerana kedua-dua istilah itu sering digunakan secara silih ganti, wajar memisahkannya dengan jelas.

	Industri E&E	Industri semikonduktor
Skop	Keseluruhan sektor: komponen, industri, pengguna, elektrik	Satu subset: cip (litar bersepadu) secara khusus
Eksport 2024	~RM601 bilion	~RM437.5 bilion
Bahagian	~40% daripada jumlah eksport Malaysia	~72.8% daripada eksport E&E
Termasuk	Perkakas, pencahayaan, kabel, PCB, peranti perubatan, cip	Reka bentuk, fabrikasi wafer, dan pemasangan/ujian/pembungkusan cip

Ringkasnya: setiap semikonduktor ialah E&E, tetapi tidak setiap produk E&E ialah semikonduktor. Apabila anda membaca bahawa Malaysia ialah “pengeksport semikonduktor keenam terbesar dunia” (seperti diperihalkan oleh InvestPenang) dan menguasai lebih kurang 13% daripada pasaran pemasangan, ujian dan pembungkusan global, itu ialah bahagian cip secara khusus — titik paling tajam dalam industri yang jauh lebih luas.

Rangka kerja keputusan: adakah asas E&E Malaysia sesuai untuk anda?

Jika anda menimbang Malaysia sebagai asas pembuatan atau sumber, beberapa soalan menyentuh inti persoalannya.

1. Adakah anda memerlukan bahagian belakang dan pemasangan, atau reka bentuk/fabrikasi bahagian hadapan? Malaysia amat kuat dalam ATP, pembuatan kontrak dan komponen. Fabrikasi wafer termaju ialah cita-cita, belum lagi kekuatan yang mapan.
2. Sepenting mana kedalaman pembekal? Jika anda menghargai ekosistem matang beribu-ribu vendor tempatan, firma kejuruteraan persis dan penyedia EMS, Pulau Pinang dan koridor utara sukar ditandingi di rantau ini.
3. Sejauh mana toleransi anda terhadap pendedahan dasar perdagangan? Asas yang berat berorientasikan pasaran AS membawa ketidakpastian tarif; pelanggan yang pelbagai mengurangkannya.
4. Adakah anda memerlukan bakat kejuruteraan dalam skala besar? Malaysia mempunyai lima puluh tahun kemahiran E&E terkumpul, dan NSS secara jelas membiayai 60,000 lagi jurutera.
5. Tanah dan kos? Pulau Pinang terhad ruang dan bukan lagi pilihan termurah; Batu Kawan, Kulim dan selatan menawarkan tapak yang lebih baharu dan lebih besar.

Salah faham lazim

• “Malaysia hanya membuat cip.” Tidak — semikonduktor ialah bahagian tunggal terbesar, tetapi lebih kurang satu perempat daripada eksport E&E ialah komponen, elektronik industri, elektronik pengguna dan produk elektrik.
• “Malaysia mereka bentuk cip dalam telefon anda.” Kebanyakannya tidak. Peranan teras Malaysia ialah pemasangan, ujian dan pembungkusan bahagian belakang serta pembuatan kontrak; beralih ke reka bentuk ialah matlamat Strategi Semikonduktor Kebangsaan.
• “Semuanya di Pulau Pinang.” Pulau Pinang ialah kubu dan kira-kira 60% eksport E&E, tetapi Kulim, Lembah Klang, Melaka dan Johor semuanya penting.
• “E&E ialah ceruk kecil.” Ia ialah kategori eksport terbesar dalam keseluruhan ekonomi — sekitar 40% daripada eksport.
• “Industri ini semakin pudar.” Sebaliknya, 2024 ialah tahun rekod dan sektor ini menjadi sasaran dorongan dasar perindustrian terbesar negara dalam satu generasi.

Apa seterusnya

Industri E&E Malaysia berada pada titik peralihan. Lima puluh tahun selepas loji pertama Intel di Pulau Pinang, negara ini mempunyai enjin eksport yang penting secara global dan memecah rekod — serta kesedaran yang jelas bahawa berpuas hati dengan pemasangan dan ujian tidak memadai untuk lima puluh tahun berikutnya. Dorongan Strategi Semikonduktor Kebangsaan ke arah reka bentuk dan fabrikasi, gelombang pelaburan baharu yang mendarat di Pulau Pinang, Kulim dan Johor, serta bayang-bayang dasar perdagangan global yang berubah, bersama-sama akan menentukan sama ada Malaysia mendaki rantaian nilai atau kekal di tengahnya.

Jika anda ingin mendalami lagi, bacaan seterusnya yang wajar ialah panduan khusus kepada industri semikonduktor Malaysia — kisah khusus cip di dalam kisah yang lebih luas ini — dan tinjauan lebih dekat terhadap Pulau Pinang, negeri di mana semuanya bermula. Untuk jentera dasar dan pelaburan di sebalik angka-angka itu, MIDA ialah agensi yang perlu diketahui.