Dasar Ekuiti Bumiputera dan Pembangunan Vendor dalam Industri Strategik

Seorang usahawan yang ingin membekalkan perkhidmatan kepada sebuah loji minyak & gas di Malaysia akan cepat mendapati bahawa teknologi dan harga bukan satu-satunya perkara yang diperiksa — struktur pemilikan syarikatnya turut dinilai. Dalam beberapa sektor strategik negara, siapa yang memiliki sesebuah syarikat boleh menentukan sama ada ia layak memohon lesen atau kontrak. Fenomena ini berpunca daripada dua alat dasar yang saling berkait: syarat ekuiti Bumiputera dan program pembangunan vendor.

Artikel ini menerangkan asal usul, mekanisme dan angka rasmi bagi dasar-dasar tersebut, serta pandangan yang berbeza mengenainya. Ia bersifat deskriptif dan tidak mengambil sebarang pendirian.

Dari mana datangnya sasaran ekuiti 30%?

Sasaran ekuiti Bumiputera berpunca daripada Dasar Ekonomi Baru (DEB). Menurut analisis ISEAS – Yusof Ishak Institute, DEB diperkenalkan dalam dua peringkat, iaitu sebagai bab dalam Rancangan Malaysia Kedua (1971) dan Rancangan Malaysia Ketiga (1976). Salah satu matlamatnya ialah meningkatkan pemilikan ekuiti korporat Bumiputera kepada 30%.

Menurut ISEAS, sasaran 30% itu asalnya dipecahkan kepada dua komponen:

• 7.4% pemilikan individu (termasuk akaun peribadi, koperasi dan unit amanah); dan
• 22.6% yang dipegang oleh entiti yang mewakili “kepentingan” Bumiputera (agensi amanah).

Pada 1970, pemilikan ekuiti Bumiputera dilaporkan hanya sekitar 2% (sumber: ISEAS). Sasaran 30% pada asalnya juga direka untuk mengurangkan pemilikan asing daripada 63% kepada 30% (sumber: ISEAS).

Bagaimana ekuiti diukur — dan mengapa angkanya dipertikaikan?

Salah satu sebab dasar ini kekal menjadi bahan perdebatan ialah tiada satu angka tunggal yang disepakati. Kaedah pengiraan yang berbeza menghasilkan keputusan yang berbeza.

Menurut ISEAS, statistik rasmi menggunakan nilai par, manakala pengiraan alternatif menggunakan nilai pasaran memberikan hasil yang berlainan — satu analisis mendapati bahawa pada 2014, syarikat kawalan Bumiputera mewakili kira-kira 17% syarikat tersenarai awam berdasarkan nilai pasaran. Isu lain termasuk sama ada saham kerajaan atau syarikat berkaitan kerajaan (GLC) patut dikira: sebuah kajian pada 2006 (CPPS) yang mengambil kira pegangan kerajaan — dengan mengandaikan 70% pegangan itu “mewakili” kepentingan Bumiputera — menyimpulkan bahawa pemilikan telah melebihi 30%.

Siri angka pemilikan mengikut nilai par, menurut ISEAS:

Tahun	Pemilikan ekuiti Bumiputera (nilai par)
1970	~2%
1990–2011	~19%–23%
2015	~16%

Bagi tahun 2020, ISEAS tidak menerbitkan angka; sebaliknya TERAJU memetik pemilikan ekuiti Bumiputera pada 18.4% sebagai garis dasar bagi PuTERA35 (sumber: TERAJU).

ISEAS juga mencatatkan bahawa sasaran kecil pemilikan individu (7.4%) telah dilampaui menjelang 1985 apabila ia mencapai 10.1%, dan pembezaan antara sasaran individu dengan agensi amanah dihentikan selepas 2010.

Bagaimana syarat ekuiti berfungsi dalam minyak & gas?

Sektor minyak & gas menawarkan contoh paling jelas tentang bagaimana pemilikan dikaitkan dengan akses pasaran. Menurut ringkasan rangka kerja undang-undang oleh firma guaman Low & Partners, Akta Pembangunan Petroleum memberikan PETRONAS hak eksklusif ke atas pengeluaran minyak & gas negara, dan Petronas Carigali biasanya menyertai setiap Kontrak Perkongsian Pengeluaran (PSC) dengan kepentingan tidak kurang daripada 15%.

Bagi syarikat yang ingin menyertai rantaian bekalan, permohonan lesen perlu memenuhi beberapa syarat, termasuk modal berbayar minimum RM100,000 dan pematuhan kepada kod SWEC berhubung penyertaan Bumiputera — merangkumi keperluan minimum bagi ekuiti serta komposisi lembaga pengarah, pengurusan dan pekerja mengikut klasifikasi berkenaan (sumber: Low & Partners). Ambang peratusan tepat berbeza mengikut kategori SWEC yang dipohon.

Apakah Program Pembangunan Vendor (VDP)?

Berbeza daripada syarat ekuiti yang bertindak sebagai “pintu masuk”, program pembangunan vendor bertujuan membina kapasiti. Menurut PETRONAS, Program Pembangunan Vendor (VDP) telah beroperasi sejak 1993 dan dikawal selia oleh Kementerian Pembangunan Usahawan dan Koperasi (MEDAC), yang menetapkan kriteria kelayakan.

Ciri-ciri utama VDP PETRONAS, menurut laman rasmi PETRONAS:

• Memerlukan minimum 51% pemilikan Bumiputera bagi vendor yang layak;
• Bertujuan menghasilkan vendor yang kompeten dari segi teknikal, menarik dari segi komersial, dan berupaya membangunkan teknologi tempatan;
• Beberapa vendor yang dihasilkan dilaporkan mempunyai jejak antarabangsa di lebih 30 buah negara.

PETRONAS turut menawarkan inisiatif tambahan seperti VDP× (kerjasama dengan kontraktor utama untuk mempercepat pertumbuhan PKS), VDP InnoTech (fokus Revolusi Perindustrian 4.0), pelbagai program pembiayaan, dan insentif cukai bagi sektor perkhidmatan & peralatan minyak & gas (OGSE).

Mekanisme yang serupa — syarat penyertaan yang dikaitkan dengan pemilikan, digabungkan dengan program pembinaan kapasiti vendor — juga wujud dalam sektor strategik lain seperti automotif dan pembinaan, walaupun butiran, agensi pelaksana dan ambang khususnya berbeza mengikut sektor.

Apakah pandangan yang berbeza mengenai dasar ini?

Isu ini menarik pelbagai pendirian, dan berikut diringkaskan secara faktual tanpa menyokong mana-mana pihak:

• Pandangan yang menyokong umumnya menghujahkan bahawa syarat ekuiti dan program vendor diperlukan untuk membetulkan ketakseimbangan pemilikan sejarah dan membina keupayaan keusahawanan Bumiputera dalam sektor bermodal tinggi.
• Pandangan yang mengkritik umumnya menimbulkan persoalan tentang kaedah pengukuran (seperti yang dibincangkan ISEAS), kesan terhadap kecekapan pasaran dan pelaburan, serta sama ada manfaat sampai secara meluas atau tertumpu.
• Pandangan pertengahan memberi tumpuan kepada penambahbaikan reka bentuk — misalnya beralih daripada sasaran pemilikan semata-mata kepada penekanan terhadap keupayaan, kemahiran dan penyertaan yang mampan.

Perdebatan mengenai kaedah pengiraan yang tepat, tahap sebenar pemilikan, dan bentuk dasar yang paling berkesan masih berterusan dalam wacana awam Malaysia.

Apa yang seterusnya

Kerangka dasar semasa dipandu oleh Pelan Transformasi Ekonomi Bumiputera 2035 (PuTERA35), yang dilancarkan pada 19 Ogos 2024. Menurut TERAJU, pelan itu menyasarkan:

• Pemilikan ekuiti Bumiputera 30% menjelang 2035 (garis dasar 18.4% pada 2020);
• Penyertaan Bumiputera dalam pekerjaan berkemahiran tinggi 70% (garis dasar 61% pada 2022); dan
• Sumbangan 15% kepada KDNK menerusi perniagaan Bumiputera (garis dasar 9.1% pada 2022).

Pelan ini merangkumi tiga bidang teras, 12 pemacu pertumbuhan dan 132 inisiatif. TERAJU turut mencatatkan bahawa setakat 2022, pemilikan Bumiputera dalam syarikat tersenarai awam mewakili kira-kira 7% (62 daripada 945 syarikat di Bursa Malaysia).

Bagi usahawan dan pelabur, langkah praktikal seterusnya ialah menyemak keperluan pelesenan khusus sektor (contohnya kod SWEC PETRONAS bagi minyak & gas) dan meneliti kelayakan program pembangunan vendor yang berkaitan secara langsung dengan agensi pelaksana. Untuk data terkini pemilikan dan sasaran, rujuk terbitan rasmi TERAJU dan agensi berkaitan.

Nota: Ini ialah draf yang dijana AI dan memerlukan semakan manusia sebelum diterbitkan. Semua angka dipetik daripada sumber yang dirujuk; kaedah pengiraan berbeza boleh menghasilkan angka yang berbeza.