Pendermaan Organ di Malaysia: Cara Berikrar, Pandangan Agama dan Kadar Penderma yang Rendah

Setiap tahun, ribuan pesakit di Malaysia menunggu satu panggilan telefon yang mungkin tidak pernah tiba — panggilan yang memberitahu bahawa sebuah organ untuk menyelamatkan nyawa mereka akhirnya tersedia. Di sebalik senarai menunggu yang panjang itu terletak satu paradoks: ratusan ribu rakyat telah berikrar menderma organ, tetapi hanya segelintir kecil ikrar itu benar-benar terlaksana.

Bagaimana cara berikrar menderma organ?

Di Malaysia, program pendermaan organ diuruskan oleh Pusat Sumber Transplan Nasional (NTRC) di bawah Kementerian Kesihatan Malaysia. Sistem ini bersifat opt-in — seseorang perlu mendaftar secara sukarela untuk menyatakan hasratnya.

Terdapat beberapa cara untuk berikrar:

• Dalam talian — isi borang ikrar penderma di laman rasmi dermaorgan.gov.my.
• Aplikasi MySejahtera — pendaftaran ikrar digital diperkenalkan pada 6 September 2022, dan menyumbang kepada lonjakan bilangan ikrar sejak itu.
• Talian telefon — hubungi 1-800-88-9080 untuk meminta borang dihantar melalui pos.

Proses ini percuma dan tidak memerlukan sebarang pemeriksaan perubatan. Organ dan tisu yang boleh diderma termasuk buah pinggang, hati, jantung, paru-paru, kornea, tulang, kulit dan injap jantung.

Satu perkara penting sering disalah faham: berikrar sahaja tidak menjamin organ akan diderma. Di Malaysia, kebenaran keluarga masih diperlukan pada saat kematian.

Mengapa kadar penderma sebenar begitu rendah?

Bilangan orang yang berikrar sebenarnya besar. Menurut data Kementerian Kesihatan, lebih 412,000 rakyat telah mendaftar sebagai pengikrar, dengan kira-kira 15,000 pengikrar baharu pada tahun 2025 sahaja.

Namun jurang antara ikrar dan pendermaan sebenar sangat luas. NTRC menganggarkan kadar penukaran daripada penderma berpotensi kepada pendermaan sebenar hanyalah sekitar 10%. Seperti yang dinyatakan oleh pengarah NTRC, ramai pengikrar tidak bermakna mereka menjadi bekalan sebenar.

Angka semasa menggambarkan tekanan pada sistem ini:

Petunjuk	Angka	Sumber
Rakyat yang telah berikrar	Lebih 412,000	KKM
Kadar keengganan keluarga	Hampir 90% pendermaan berpotensi	KKM/NTRC
Pesakit dalam senarai menunggu	10,736	KKM/NTRC
— daripadanya menunggu buah pinggang	10,707	KKM/NTRC
Jumlah pembedahan transplan sejak 1975	3,492	Persatuan Transplan Malaysia

Punca utama bukanlah kekurangan pengikrar, tetapi keengganan keluarga. Menurut KKM, hampir 90% pendermaan yang berpotensi tidak dapat diteruskan kerana ahli keluarga menolak — walaupun si mati telah berikrar semasa hidupnya.

Apakah kaitan kematian otak dengan keengganan keluarga?

Salah satu sebab utama keluarga menolak ialah salah faham tentang konsep kematian otak. Kebanyakan pendermaan kadaverik (daripada si mati) melibatkan penderma yang telah disahkan mati otak tetapi jantungnya masih berdegup dengan bantuan mesin.

Ramai keluarga sukar menerima bahawa seseorang telah pun meninggal dunia ketika badannya masih terasa hangat dan jantungnya masih berdenyut. Dalam saat kesedihan yang mendalam di unit rawatan rapi, keputusan untuk membenarkan pendermaan menjadi sangat sukar. Faktor emosi, ketidakpastian dan kekurangan masa untuk berbincang sering menyebabkan keluarga memilih untuk tidak meneruskannya.

Apakah pandangan Islam tentang pendermaan organ?

Kerana topik ini menyentuh keyakinan agama, ia perlu difahami secara tepat dan neutral.

Bagi masyarakat Islam di Malaysia, rujukan utama ialah keputusan Majlis Fatwa Kebangsaan. Dalam persidangan pertama Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama Islam Malaysia pada 23-24 Jun 1970, pemindahan mata dan jantung daripada si mati kepada orang yang hidup diputuskan sebagai harus (dibenarkan) dalam Islam, tertakluk kepada beberapa syarat:

• ia dilakukan dalam keadaan darurat apabila nyawa pesakit terancam dan transplan merupakan pilihan terakhir;
• kematian penderma disahkan terlebih dahulu sebelum pembedahan dijalankan;
• tiada unsur jual beli atau perdagangan organ; dan
• keizinan diperoleh daripada penderma semasa hidupnya, atau daripada waris dan keluarganya.

Fatwa 1970 pada asalnya hanya menyentuh mata dan jantung. Ia kemudian diperluas. Menurut Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan (Bayan Linnas Siri Ke-176), pendermaan kini merangkumi organ seperti jantung, buah pinggang, hati, paru-paru dan pankreas, serta tisu seperti kornea, tulang, kulit dan injap jantung. Namun, pemindahan testis dan rahim dianggap tidak dibenarkan kerana kaitannya dengan keturunan (nasab).

Penting untuk dinyatakan bahawa terdapat perbezaan pandangan dalam kalangan ulama. Majoriti sarjana mengharuskan pendermaan berdasarkan prinsip tolong-menolong dan menghindar kemudaratan, tetapi sebilangan kecil — antaranya disebut Syeikh Mutawalli al-Sya’rawi — berpandangan ia dilarang. Keputusan fatwa serupa yang mengharuskan pendermaan atas prinsip darurat juga telah dikeluarkan oleh majlis Islam di negara lain seperti Kuwait (1979), Arab Saudi (1982) dan Singapura (1986).

Bagaimana pula pandangan agama-agama lain?

Sumber rasmi berpusat di Malaysia memberi tumpuan terutamanya kepada pandangan Islam, tetapi secara umum agama-agama utama lain di Malaysia tidak melarang pendermaan organ dan sering melihatnya sebagai perbuatan kebajikan:

• Buddha — pendermaan dianggap perkara berkaitan hati nurani individu, sejajar dengan nilai belas kasihan.
• Hindu — tiada larangan menderma organ; sesetengah penganut melihatnya sebagai perbuatan amal yang membawa kesan positif.
• Kristian — pendermaan organ, mata dan tisu diterima sebagai perbuatan kasih sayang dan kebajikan.

Walaupun pandangan rasmi kebanyakan agama membenarkan pendermaan, dalam praktiknya keputusan akhir sering kembali kepada keluarga, dan halangan emosi tetap wujud merentasi semua kumpulan agama.

Apa hubungan antara ikrar peribadi dan kata putus keluarga?

Inilah inti persoalan. Seseorang boleh berikrar dengan ikhlas semasa hidupnya, tetapi kerana undang-undang dan amalan di Malaysia memerlukan persetujuan keluarga pada saat kematian, hasrat itu boleh tidak terlaksana jika keluarga tidak bersetuju.

Sebab itulah pihak berkuasa kesihatan menegaskan satu langkah yang sering terlepas pandang: memberitahu keluarga tentang hasrat anda. Ikrar yang disimpan dalam sistem tetapi tidak dikongsi dengan orang tersayang sering berakhir tanpa dilaksanakan, kerana keluarga yang tidak tahu lebih cenderung menolak dalam keadaan berduka.

Apa seterusnya

Jika anda ingin memahami atau mempertimbangkan pendermaan organ:

• Layari dermaorgan.gov.my atau daftar melalui MySejahtera untuk maklumat rasmi dan borang ikrar.
• Bincangkan hasrat anda dengan keluarga terlebih dahulu — persetujuan mereka menentukan sama ada ikrar dapat dilaksanakan.
• Bagi yang mempunyai kemusykilan agama, rujuk pihak berkuasa agama atau penasihat rohani anda; bagi masyarakat Islam, keputusan Majlis Fatwa Kebangsaan dan Jabatan Mufti menjadi rujukan.
• Untuk statistik terkini, semak papan pemuka rasmi KKMNOW.

Artikel ini bersifat maklumat umum dan neutral; ia bukan nasihat perubatan atau agama. Rujuk sumber rasmi dan pihak berkuasa berkaitan untuk keputusan peribadi.