Perkhidmatan HIV/AIDS dan Kesihatan Seksual di Malaysia

Seorang yang bimbang selepas satu malam berisiko boleh berjalan masuk ke sebuah Klinik Kesihatan kerajaan di Malaysia, membuat ujian HIV secara percuma dan sulit, dan — jika perlu — pulang dengan ubat pencegahan dalam tempoh beberapa jam. Namun jalan yang sama itu turut bersilang dengan soal kerahsiaan, undang-undang, agama dan stigma yang menjadikan HIV antara topik kesihatan paling sensitif di negara ini.

Artikel ini menghuraikan secara faktual di mana perkhidmatan boleh diperoleh dan apakah konteks yang mengelilinginya, tanpa menyebelahi mana-mana pandangan.

Di mana boleh membuat ujian HIV?

Ujian HIV disediakan percuma dan secara sulit di klinik kesihatan kerajaan (Klinik Kesihatan) di seluruh Malaysia. Selain itu, ujian juga boleh dibuat menerusi rangkaian organisasi bukan kerajaan (NGO) di bawah Majlis AIDS Malaysia (MAC), sebuah badan payung yang ditubuhkan pada 1992 untuk menyelaras usaha NGO berkaitan HIV dan AIDS.

Ujian kendiri HIV (HIV self-testing) turut tersedia dan berfungsi sebagai pintu masuk kepada rujukan pakej pencegahan. Bagi yang negatif, mereka boleh dirujuk kepada PrEP; bagi yang positif, mereka dirujuk kepada rawatan antiretroviral.

Antara NGO yang menyediakan perkhidmatan berkaitan termasuk:

• PT Foundation (Selangor/Kuala Lumpur)
• Kuala Lumpur AIDS Support Services (KLASS)
• Family Health Development Association (FHDA) — Pulau Pinang
• Sabah AIDS Support Services Association (KASIH)
• Sarawak AIDS Concern Society (SACS)
• SEED Malaysia dan KOMITED Malaysia (Pahang)

Bagaimana keadaan HIV di Malaysia?

Corak epidemik Malaysia telah berubah. Pada zaman awal, majoriti jangkitan berpunca daripada perkongsian jarum dalam kalangan pengguna dadah suntikan. Menurut Majlis AIDS Malaysia, sejak 2011, penularan seksual menjadi mod jangkitan utama. Epidemik kini tertumpu pada empat kumpulan sasaran utama: pengguna dadah suntikan (PWID), pekerja seks wanita (FSW), golongan transgender (TG), dan lelaki yang berhubungan seks dengan lelaki (MSM).

Angka yang dilaporkan oleh Kementerian Kesihatan memberi gambaran skala semasa:

Petunjuk	Angka	Tahun/Sumber
Kes HIV baharu setiap tahun	Kira-kira 3,000	Dilaporkan 2023 (KKM)
Kes dalam kalangan umur 20–39 tahun	77%	Data dilaporkan Menteri Kesihatan
Jangkitan baharu (hubungan homoseksual/biseksual)	~60%	Data tahun berkenaan
Jangkitan baharu (hubungan heteroseksual)	~36%	Data tahun berkenaan
Sasaran 95-95-95 dicapai	83-66-82	2021

Angka “83-66-82” bermaksud 83% orang yang hidup dengan HIV tahu status mereka, 66% daripada yang tahu menerima rawatan ART, dan 82% daripada yang dirawat mencapai penurunan beban virus. Malaysia menyasarkan untuk menamatkan AIDS sebagai ancaman kesihatan awam menjelang 2030.

Apakah PrEP dan PEP, dan bagaimana mendapatkannya?

PrEP (profilaksis pra-pendedahan) ialah ubat yang diambil oleh orang yang tidak mempunyai HIV tetapi berisiko tinggi, untuk mencegah jangkitan. Menurut Majlis AIDS Malaysia, ia disediakan percuma untuk warganegara Malaysia berumur 18 tahun ke atas, dengan syarat konsultasi berkala dan ujian STI sebagai sebahagian daripada preskripsi.

PEP (profilaksis selepas pendedahan) pula diambil selepas kemungkinan pendedahan kepada HIV dan mesti dimulakan dalam tempoh 72 jam untuk berkesan.

Pada 1 Disember 2022, Kementerian Kesihatan mengumumkan PrEP percuma di klinik kesihatan awam terpilih. Program dua tahun ini bermula Januari 2023, pada mulanya di 18 klinik kesihatan di Selangor, Lembah Klang, Johor, Pulau Pinang dan Sabah, dengan sasaran kira-kira 9,000 hingga 10,000 ahli kumpulan sasaran. Sebelum program ini, PrEP di klinik swasta berharga sekitar RM80 hingga RM140 sebulan, manakala di UMMC harganya diturunkan kepada kira-kira RM30. Program ini turut disokong oleh The Global Fund dan dijalankan bersama Majlis AIDS Malaysia.

Bagi mereka yang telah disahkan positif, rawatan antiretroviral (ART) disediakan percuma atau dengan subsidi tinggi di fasiliti Kementerian Kesihatan. Rawatan yang konsisten membolehkan beban virus ditekan ke tahap tidak dapat dikesan.

Apakah konteks undang-undang dan kerahsiaan?

Malaysia tidak mempunyai undang-undang khusus yang mengkriminalkan penyebaran HIV. Sebaliknya, peruntukan am Kanun Keseksaan boleh terpakai kepada penyebaran penyakit berbahaya kepada nyawa:

• Seksyen 269 — perbuatan cuai yang berkemungkinan menyebarkan jangkitan; hukuman sehingga 6 bulan penjara dan/atau denda.
• Seksyen 270 — perbuatan berniat jahat yang berkemungkinan menyebarkan jangkitan; hukuman sehingga 2 tahun penjara dan/atau denda.

Menurut HIV Justice Network, tiada pendakwaan HIV yang diketahui setakat ini di bawah peruntukan ini.

Dari segi kerahsiaan, Akta Perubatan 1971 menguatkuasakan kerahsiaan pesakit, dan Kod Etika Majlis Perubatan Malaysia menuntut layanan adil. Namun Majlis AIDS Malaysia menyatakan wujud jurang perundangan: tiada larangan eksplisit terhadap diskriminasi dalam persekitaran perubatan dan tiada penalti khusus untuk penyedia yang mendedahkan status HIV tanpa kebenaran. Kes yang dilaporkan pada Februari 2025 — seorang pakar pediatrik didakwa enggan merawat bayi baharu selepas bapanya mendedahkan status HIV — menjadi contoh yang dibangkitkan pihak advokasi. Pandangan berbeza wujud tentang sama ada undang-undang anti-diskriminasi khusus diperlukan atau kerangka sedia ada sudah mencukupi.

Apakah dasar saringan HIV pra-perkahwinan?

Satu ciri khusus Malaysia ialah saringan HIV pra-perkahwinan wajib untuk pasangan Muslim. Johor memperkenalkannya pada 2001, dan menjelang awal 2009 keperluan ini berkembang ke seluruh negara untuk semua pasangan Muslim yang ingin berkahwin. Ia ditadbir oleh Jabatan Agama Islam Negeri. Pasangan bukan Muslim tidak diwajibkan, walaupun cadangan meluaskannya pernah dibangkitkan pada 2018. Dasar ini turut menjadi subjek pandangan yang berbeza — sebahagian menyokongnya atas alasan kesihatan awam dan agama, manakala sebahagian lain membangkitkan kebimbangan hak dan keberkesanan kos.

Apa yang seterusnya

Jika anda ingin membuat ujian, hubungi Klinik Kesihatan kerajaan berdekatan atau rujuk pencari lokasi Majlis AIDS Malaysia untuk klinik dan NGO yang menyediakan ujian, PrEP dan PEP. Ingat bahawa PEP sensitif masa — dalam 72 jam selepas pendedahan. Untuk maklumat rasmi lanjut, rujuk laman Kementerian Kesihatan Malaysia dan Majlis AIDS Malaysia. Artikel ini ialah draf AI yang memerlukan semakan manusia sebelum diterbitkan, dan angka serta peruntukan undang-undang harus disemak semula terhadap sumber rasmi terkini.