Status Halal Vaksin dan Ubat: Bagaimana Ia Diputuskan

Sebotol vaksin boleh mengandungi sedikit gelatin sebagai penstabil — dan daripada butiran kecil itulah timbul salah satu persoalan agama yang paling kerap ditanya keluarga Muslim di Malaysia: adakah ia halal? Jawapannya bukan sekadar “ya” atau “tidak”, tetapi hasil satu proses penilaian berstruktur yang melibatkan badan fatwa, kajian saintifik, dan beberapa prinsip fiqh yang khusus.

Artikel ini menerangkan cara keputusan itu dibuat dan menyenaraikan pendirian rasmi yang telah dikeluarkan, tanpa memihak kepada mana-mana pandangan doktrin.

Mengapa status halal vaksin menjadi persoalan?

Sebahagian vaksin dan ubat menggunakan bahan yang berasal daripada haiwan. Gelatin — sering diperoleh daripada tulang dan kulit lembu atau khinzir — digunakan sebagai penstabil dalam kapsul ubat dan sesetengah vaksin. Bahan lain seperti enzim tertentu turut mungkin berasal daripada sumber haiwan dalam proses pengeluaran.

Persoalannya berkisar pada dua perkara: sumber bahan itu (suci atau tidak suci mengikut hukum syarak), dan sama ada terdapat keperluan mendesak untuk menggunakannya apabila tiada gantian halal. Kedua-dua elemen inilah yang dinilai oleh badan fatwa.

Siapa yang memutuskan hukum di Malaysia?

Di peringkat kebangsaan, isu ini dibincangkan oleh Jawatankuasa Muzakarah Fatwa Kebangsaan bagi Hal Ehwal Ugama Islam Malaysia (sering disingkat Muzakarah MKI). Perbincangannya disokong oleh taklimat pihak kesihatan dan kajian pakar daripada Jabatan Kemajuan Islam Malaysia (JAKIM).

Selain itu, setiap negeri mempunyai jabatan mufti dan jawatankuasa fatwa masing-masing yang boleh mengeluarkan pandangan atau memperakukan keputusan kebangsaan. Kerana itu, boleh wujud sedikit perbezaan penekanan antara negeri, walaupun kerangka asasnya sama. Artikel ini memaparkan pendirian rasmi yang telah diterbitkan; ia bukan nasihat agama peribadi.

Apakah prinsip fiqh yang digunakan?

Penilaian bukan berdasarkan satu peraturan tunggal, tetapi beberapa konsep yang saling berkait:

Prinsip	Maksud ringkas dalam konteks ini
Harus	Dibenarkan penggunaannya dari sudut hukum
Darurat	Keperluan mendesak yang membolehkan sesuatu yang asalnya dilarang, apabila tiada pilihan lain
Istihalah	Perubahan sesuatu bahan menjadi bahan baharu yang berbeza sifat, yang menurut sebahagian ulama boleh menukar status kesuciannya
Maqasid syariah	Objektif syariat, termasuk pemeliharaan nyawa (hifz al-nafs)

Menurut Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan, apabila darurat menjadi asas, ia tertakluk kepada syarat yang ketat: keperluan itu benar-benar wujud dan bukan sangkaan semata-mata, tiada alternatif yang dibenarkan syarak, penggunaan tidak melanggar prinsip teras Islam, hanya kadar minimum yang diperlukan digunakan, dan ia diperakukan oleh pakar perubatan yang dipercayai.

Bagaimana gelatin dalam ubat dinilai?

Isu ini antara yang terawal diputuskan. Muzakarah ke-8 pada 24–25 September 1984 memutuskan bahawa “penggunaan gelatin dalam ubat pada masa sekarang adalah diharuskan kerana dharurat”.

Keputusan itu disertai syarat penting: “Sekiranya telah ada bahan halal yang dapat menahan ubat dari cepat rosak, maka penggunaan gelatin dalam ubat tidaklah lagi diharuskan.” Dengan kata lain, keharusan itu bersifat bersyarat dan boleh terhenti apabila gantian halal tersedia.

Konsep istihalah turut menjadi antara hujah yang dibincangkan para ulama dalam menilai gelatin, iaitu sama ada proses perubahan bahan asal memberi kesan kepada status kesuciannya. Terdapat kepelbagaian pandangan dalam kalangan ulama mengenai perkara ini.

Bagaimana vaksin tertentu dinilai?

Fatwa vaksin biasanya dibuat secara kes demi kes, bergantung pada kandungan dan ada atau tidaknya alternatif. Dua contoh yang direkodkan oleh Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan menunjukkan bahawa keputusan boleh berbeza:

Vaksin	Keputusan	Muzakarah
Menactra	Diharuskan (tiada bahan asal haiwan; tiada perkongsian proses dengan vaksin tidak halal)	Ke-107, 10–11 Februari 2015
BioThrax dan RotaTeq	Tidak dibenarkan kerana terdapat alternatif dan keadaan tidak mencapai darurat sebenar	Ke-81, 31 Mac 2008

Perbezaan ini memperlihatkan logik yang sama seperti fatwa gelatin: jika bahan suci, ia harus; jika bahan tidak suci tetapi ada gantian halal, ia tidak dibenarkan; dan hanya apabila tiada gantian serta wujud keperluan mendesak, barulah dasar darurat terpakai. Prinsip ini turut disandarkan pada larangan “berubat dengan sesuatu yang haram” apabila alternatif wujud.

Apakah hukum vaksin COVID-19?

Sewaktu pandemik, Muzakarah Khas Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan bersidang pada 3 Disember 2020 dan memutuskan bahawa “hukum penggunaan vaksin Covid-19 adalah harus dan ia wajib diambil oleh golongan yang ditetapkan kerajaan”. Keputusan itu dibuat dengan syarat hanya vaksin yang halal dan tayyiban digunakan sepanjang Program Imunisasi COVID-19 Kebangsaan. Keputusan tersebut kemudian dimaklumkan kepada Majlis Raja-Raja pada 23 Disember 2020.

Persoalan berkaitan turut dijelaskan. Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan menegaskan bahawa suntikan vaksin COVID-19 pada siang hari bulan Ramadan “adalah diharuskan dan tidak membatalkan puasa kerana suntikan tersebut tidak melalui rongga yang terbuka”.

Bagaimana ini mempengaruhi penerimaan vaksin?

Bagi program imunisasi kanak-kanak, Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan menyatakan bahawa “pengambilan vaksin berjadual mengikut Program Imunisasi Kebangsaan adalah wajib ke atas ibu bapa untuk anak-anak mereka”, dengan sandaran maqasid syariah seperti pemeliharaan nyawa dan penolakan mudarat.

Di sisi masyarakat, status halal sering menjadi salah satu faktor yang dipertimbangkan keluarga. Sesetengah pihak merujuk fatwa rasmi sebagai asas keyakinan, manakala sebahagian yang lain masih menyuarakan keraguan berdasarkan pemahaman atau sumber maklumat berbeza. Kedua-dua kecenderungan ini wujud dalam wacana awam. Artikel ini tidak menilai mana-mana pendirian, sebaliknya memaparkan keputusan rasmi yang telah diterbitkan sebagai rujukan.

What’s next

• Semak keputusan Muzakarah terkini melalui portal e-Fatwa JAKIM atau laman jabatan mufti negeri, kerana fatwa boleh dikemas kini apabila kandungan produk atau ketersediaan alternatif berubah.
• Untuk persoalan khusus tentang sesuatu jenama vaksin atau ubat, rujuk pihak berkuasa agama negeri dan pengamal perubatan bertauliah.
• Draf ini adalah bahan AI yang belum disemak; pastikan setiap petikan fatwa disahkan dengan dokumen rasmi sebelum dijadikan sandaran keputusan peribadi.