COVID-19 di Malaysia: Tindak Balas Pandemik dan Legasinya

Pada 18 Mac 2020, jalan raya di seluruh Malaysia menjadi lengang apabila negara memasuki fasa yang tidak pernah dialami dalam sejarah moden: sekatan pergerakan menyeluruh untuk membendung penularan COVID-19. Dalam tempoh kira-kira dua tahun berikutnya, tindak balas kesihatan awam negara berkembang daripada penguncian menyeluruh kepada salah satu program vaksinasi terpantas di rantau ini — dan meninggalkan kesan yang masih membentuk sistem kesihatan sehingga hari ini.

Artikel ini menyampaikan kronologi fakta tindak balas kesihatan awam. Ia sengaja tidak menyentuh perbahasan politik dan kuasa darurat yang berlaku serentak, dan menyampaikan pelbagai pandangan secara neutral tanpa mengambil sebarang pendirian.

Bagaimana Malaysia mengunci pergerakan negara?

Perintah Kawalan Pergerakan (PKP) kebangsaan pertama diumumkan oleh Perdana Menteri ketika itu dan dikuatkuasakan mulai 18 Mac 2020, asalnya sehingga 31 Mac 2020. Apabila jumlah kes terus meningkat, perintah itu dilanjutkan beberapa kali sebelum beralih kepada versi yang lebih longgar.

Kronologi fasa-fasa utama menurut rekod adalah seperti berikut:

Fasa	Tempoh (rujukan)	Ciri utama
PKP	Mula 18 Mac 2020, dilanjutkan sehingga pertengahan Mei 2020	Sekatan pergerakan menyeluruh; kebanyakan sektor ditutup
PKP Bersyarat (PKPB)	Mula sekitar 4 Mei 2020	Sebahagian sektor ekonomi dibuka semula dengan SOP
PKP Pemulihan (PKPP)	10 Jun 2020 hingga 31 Disember 2020	Kebanyakan aktiviti dibenarkan dengan langkah pencegahan
PKPB semula (kawasan terpilih)	Oktober–Disember 2020	Dikuatkuasakan di Sabah, Selangor, KL dan negeri lain mengikut lonjakan kes
PKP 2.0	Awal 2021	Dikuatkuasakan semula susulan gelombang baharu

Pendekatan ini digilir mengikut keadaan wabak di setiap negeri, dengan peralihan antara sekatan ketat dan longgar bergantung pada bilangan kes dan kapasiti hospital.

Berapa ramai yang dijangkiti dan meninggal dunia?

Kesan pandemik ke atas nyawa rakyat paling ketara pada tahun 2021. Menurut satu kajian yang menganalisis data rasmi, terdapat 29,155 kes kematian berkaitan COVID-19 di Malaysia setakat 3 November 2021.

Daripada jumlah itu:

• 23,252 kematian (79.8%) berlaku dalam kalangan pesakit dalam (inpatient).
• 5,903 kes (20.2%) merupakan kes “brought-in-dead” (BID) — meninggal dunia sebelum atau ketika tiba di hospital.
• Kebanyakan kematian berlaku pada 2021 (28,641 kes atau 98.2%), berbanding hanya 514 kematian sepanjang 2020.

Corak ini menggambarkan bagaimana gelombang varian Delta pada pertengahan 2021 memberi tekanan besar kepada sistem hospital sebelum liputan vaksin meluas.

Bagaimana program vaksinasi PICK dijalankan?

Program Imunisasi COVID-19 Kebangsaan, atau PICK, dilancarkan pada 24 Februari 2021. Malaysia menggunakan portfolio pelbagai vaksin, terutamanya tiga jenis: Sinovac (CoronaVac), Pfizer (BNT162b2) dan AstraZeneca (AZD1222).

Program itu dijalankan secara berperingkat:

1. Fasa 1 — petugas barisan hadapan.
2. Fasa 2 — warga emas berumur 60 tahun ke atas, golongan berisiko tinggi dan orang kurang upaya.
3. Fasa 3 — seluruh penduduk dewasa berumur 18 tahun ke atas.

Kadar suntikan meningkat pesat pada pertengahan 2021. Bilangan dos harian pernah melepasi 500,000 pada Julai 2021, dan “Operation Surge Capacity” dilancarkan pada bulan yang sama untuk mempercepat vaksinasi di Kuala Lumpur dan Selangor. Menjelang Jun 2022, sebanyak 71.2 juta dos telah diberikan, dengan 27.3 juta rakyat atau 84.2% penduduk lengkap divaksin. Satu unjuran yang dilaporkan pada Julai 2022 menganggarkan vaksin telah membantu mengelakkan sehingga 17,000 kematian di Malaysia.

Apakah peranan MySejahtera dan mengapa ia menjadi perbahasan?

Aplikasi MySejahtera dilancarkan pada 20 April 2020 dan menjadi alat utama untuk pengesanan kontak, semakan status kesihatan, daftar masuk lokasi, dan kemudian pengurusan temu janji vaksinasi. Ia dibangunkan oleh KPISoft Malaysia Sdn Bhd (kini Entomo Malaysia Sdn Bhd), yang menyediakan pembangunan awal sebagai inisiatif tanggungjawab sosial korporat dari 27 Mac 2020 hingga 31 Mac 2021.

Aplikasi ini kemudian menimbulkan perbahasan awam mengenai pemilikan dan data. Terdapat kebimbangan sama ada aplikasi itu dimiliki sepenuhnya oleh kerajaan dan bagaimana data peribadi pengguna diuruskan. Pihak seperti Transparency International Malaysia menyuarakan keprihatinan terhadap ketelusan proses berkaitan.

Sebagai maklum balas, Kabinet meluluskan pemindahan pemilikan penuh MySejahtera kepada Kementerian Kesihatan sebagai penjaga tunggal pada 26 November 2021. Pada 31 Mac 2022, Menteri Kesihatan ketika itu, Khairy Jamaluddin, menegaskan bahawa kerajaan memiliki harta intelek, modul dan kod sumber aplikasi itu, serta semua data yang dikumpul menerusinya, manakala syarikat pembangun hanya beroperasi sebagai pengendali platform. Artikel ini menyampaikan kedua-dua kebimbangan awam dan penjelasan kerajaan sebagai fakta, tanpa mengambil pendirian.

Apakah legasi pandemik terhadap sistem kesihatan?

Pandemik mendedahkan tekanan struktur ke atas sistem kesihatan awam Malaysia, termasuk ketidakseimbangan pengagihan sumber antara sektor awam dan swasta serta beban kerja tenaga kesihatan yang tinggi. Isu-isu ini menjadi sebahagian daripada latar belakang kepada usaha pembaharuan yang lebih besar.

Pada 15 Jun 2023, Parlimen meluluskan Kertas Putih Kesihatan yang disediakan oleh Kementerian Kesihatan. Dokumen itu menggariskan pembaharuan sistem kesihatan secara berperingkat selama 15 tahun, dibahagikan kepada tiga fasa (jangka pendek 1–5 tahun, jangka sederhana 6–10 tahun, dan jangka panjang 11–15 tahun). Ia dibina di sekitar empat teras utama:

• Transformasi penyampaian perkhidmatan — mengukuhkan penjagaan kesihatan primer sebagai titik sentuh pertama, disokong rekod perubatan elektronik.
• Promosi kesihatan dan pencegahan penyakit — beralih ke arah penjagaan pencegahan berpandukan data.
• Pembiayaan mampan dan saksama — antaranya matlamat meningkatkan perbelanjaan kesihatan awam ke arah 5% daripada KDNK.
• Tadbir urus yang diperkukuh — memisahkan peranan pembeli strategik daripada penyedia perkhidmatan.

Menurut Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO), Kertas Putih ini menerima kelulusan dua parti (bipartisan) di Parlimen pada 2023 dan memberi tumpuan kepada keperluan seperti penuaan penduduk, perubahan gaya hidup dan daya tahan terhadap ancaman kesihatan yang baru muncul.

What’s next

Malaysia telah beralih daripada pengurusan pandemik kepada fasa endemik, dengan sekatan menyeluruh ditamatkan dan tumpuan beralih kepada pemulihan sistem kesihatan jangka panjang. Perkembangan seterusnya yang relevan termasuk pelaksanaan berperingkat Kertas Putih Kesihatan, penambahbaikan bekalan tenaga kesihatan awam, dan penggunaan berterusan infrastruktur digital seperti MySejahtera dalam perkhidmatan kesihatan.

Draf ini disediakan dengan bantuan AI dan memerlukan semakan manusia. Semua angka dan tarikh perlu disahkan semula terhadap sumber rasmi terkini seperti papan pemuka COVIDNOW/KKMNOW Kementerian Kesihatan sebelum diterbitkan.