Di Sebalik Kaunter Farmasi: Preskripsi, Ubat Bebas dan Ubat Terkawal di Malaysia

Seorang pelanggan meminta ubat batuk di kaunter farmasi dan terus dilayan. Seorang lagi meminta antibiotik untuk sakit tekak dan diminta menunjukkan preskripsi doktor dahulu. Kedua-dua urus niaga itu berlaku di farmasi yang sama, pada hari yang sama — bezanya terletak pada undang-undang yang mengelaskan ubat itu, bukan pada budi bicara ahli farmasi.

Pengelasan itu datang daripada satu akta yang sudah berusia lebih tujuh dekad: Akta Racun 1952 (Akta 366).

Kenapa ada ubat yang boleh, ada yang tidak boleh

Akta Racun 1952 meletakkan setiap “racun” — istilah undang-undang yang meliputi kebanyakan bahan ubatan, bukan sekadar bahan toksik — ke dalam beberapa kumpulan mengikut Jadual Pertama akta itu. Tiga kumpulan yang paling kerap ditemui orang awam di farmasi ialah Kumpulan A, B dan C.

Kumpulan	Siapa boleh jual	Perlukah preskripsi?	Peruntukan
Kumpulan A	Pemborong berlesen kepada ahli farmasi berlesen sahaja (atau untuk dieksport)	Tidak relevan — tidak dijual terus kepada pengguna	Seksyen 20
Kumpulan B	Ahli farmasi berdaftar sahaja, mengikut preskripsi	Ya — preskripsi bertulis diperlukan	Seksyen 21
Kumpulan C	Ahli farmasi berdaftar, sebagai ubat dispensing	Tidak — boleh dijual terus	Seksyen 22

Kebanyakan antibiotik dan ubat penyakit kronik — tekanan darah tinggi, kencing manis dan sebagainya — jatuh dalam Kumpulan B. Itulah sebabnya farmasi tidak boleh menjual antibiotik hanya kerana pelanggan bersungguh-sungguh memintanya.

Apa yang mesti ada pada sesuatu preskripsi

Seksyen 21 Akta Racun 1952 tidak sekadar mengatakan “perlu preskripsi” — ia menetapkan kandungan preskripsi itu sendiri. Preskripsi bagi Racun Kumpulan B mesti mengandungi:

• Nama dan alamat pengamal perubatan, doktor gigi atau doktor veterinar berdaftar yang menulisnya
• Nama dan alamat pesakit
• Jumlah ubat yang perlu dibekalkan dan dosnya
• Had bilangan kali preskripsi itu boleh diulang — tidak boleh melebihi tiga kali

Ada juga peruntukan untuk kecemasan. Jika mustahil mendapatkan preskripsi bertulis tanpa kelewatan yang tidak munasabah, Seksyen 21(6) membenarkan ahli farmasi menjual ubat itu atas arahan lisan atau telefon daripada pengamal perubatan yang dikenali secara peribadi olehnya — dengan syarat preskripsi bertulis diperoleh dalam masa satu hari daripada tarikh jualan itu.

Kumpulan C: bukan “tanpa kawalan”, cuma tanpa preskripsi

Racun Kumpulan C — sering dipanggil “ubat bebas” — boleh dijual tanpa preskripsi di bawah Seksyen 22, tetapi ini tidak bermakna sesiapa sahaja boleh menjualnya. Ia mesti tetap dijual oleh ahli farmasi berdaftar sebagai ubat dispensing atau ramuan dalam ubat dispensing. Sebahagian ubat batuk, antihistamin dan sesetengah ubat luaran termasuk dalam kumpulan ini — masih di bawah pengawasan seorang profesional berdaftar, cuma tanpa langkah preskripsi doktor.

Bahan psikotropik: satu lapisan kawalan lagi

Di luar sistem kumpulan A/B/C, Akta Racun 1952 turut mengawal bahan psikotropik di bawah Jadual Ketiga akta itu secara berasingan. Seksyen 30 memperuntukkan bahawa tiada sesiapa boleh mengimport, mengeksport, mengeluarkan, mencampur, mendispens, menjual, membekal, mentadbir, memiliki atau menggunakan bahan psikotropik melainkan mengikut peraturan yang ditetapkan — dengan hukuman bagi kesalahan boleh mencecah denda sehingga RM100,000 atau penjara sehingga lima tahun.

Menyemak ubat yang anda beli

Selain soal preskripsi, satu lagi persoalan yang kerap timbul — terutamanya bagi pembelian ubat atau suplemen secara dalam talian — ialah sama ada produk itu benar-benar berdaftar. National Pharmaceutical Regulatory Agency (NPRA) di bawah KKM mengendalikan sistem Quest3+, yang membolehkan orang awam menyemak nombor pendaftaran (nombor MAL) sesuatu produk farmaseutikal.

Bagi pesakit yang mendapatkan ubat berulang daripada fasiliti kesihatan awam pula, KKM menyediakan MyUBAT, satu portal digital untuk menyemak rekod preskripsi daripada semua fasiliti MOH, memantau penghantaran ubat melalui pos, dan mengikuti bekalan ubat susulan — tanpa perlu hadir semula ke kaunter setiap kali.

Kesilapan fahaman yang lazim

• “Ubat kuat mesti perlukan preskripsi, ubat lemah tidak.” Pengelasan sebenar berasaskan Jadual Pertama Akta Racun 1952, bukan tanggapan tentang kekuatan ubat — sesetengah ubat yang dianggap “biasa” oleh pengguna sebenarnya Racun Kumpulan B.
• “Ahli farmasi boleh jual antibiotik jika saya minta dengan baik.” Antibiotik lazimnya Racun Kumpulan B; jualannya tanpa preskripsi melanggar Seksyen 21, tidak kira betapa yakin pelanggan bahawa dia tahu diagnosisnya sendiri.
• “Preskripsi lama boleh digunakan berulang kali tanpa had.” Seksyen 21(2) menghadkan pengulangan sesuatu preskripsi kepada tidak lebih tiga kali sebelum preskripsi baharu diperlukan.
• “Semua ubat dalam talian yang murah pasti selamat.” Nombor pendaftaran boleh disemak melalui Quest3+ NPRA sebelum membeli, terutamanya daripada penjual yang tidak dikenali.

Apa yang seterusnya

Bagi pesakit dengan ubat jangka panjang, baca tentang insurans perubatan untuk memahami sejauh mana kos ubat ditanggung oleh pelan kesihatan. Bagi warga emas atau keluarga yang menguruskan ubat susulan secara berkala, penjagaan kesihatan warga emas turut menerangkan perkhidmatan tambah nilai farmasi seperti ubat melalui pos yang mengurangkan keperluan hadir ke kaunter setiap bulan.