Yang di-Pertuan Agong: Raja Bergilir yang Dipilih Setiap Lima Tahun

Kebanyakan monarki di dunia menjawab satu soalan yang sama dengan cara yang sama: siapa yang akan menjadi raja seterusnya? Jawapannya biasanya keturunan, dan tempohnya biasanya seumur hidup.

Malaysia menjawabnya secara berbeza. Ketua Utama Negara dipilih — oleh Raja-Raja sendiri, daripada kalangan mereka sendiri, bagi tempoh lima tahun, mengikut satu senarai yang disusun semula selepas setiap pemilihan. Susunan itu ditulis ke dalam Jadual Ketiga Perlembagaan Persekutuan.

Sepintas lalu

Gelaran	Yang di-Pertuan Agong
Kedudukan perlembagaan	Ketua Utama Negara bagi Persekutuan (Perkara 32(1))
Dipilih oleh	Majlis Raja-Raja (Perkara 32(3))
Tempoh jawatan	Lima tahun
Kelayakan	Raja sesebuah negeri yang sedang memerintah (Jadual Ketiga, Bahagian I)
Prosedur pemilihan	Jadual Ketiga dan Peraturan-Peraturan Majlis Raja-Raja
Sumpah jawatan	Di hadapan Majlis Raja-Raja, dengan kehadiran Ketua Hakim Negara (Perkara 37(1))
Timbalan	Timbalan Yang di-Pertuan Agong (Perkara 33)
Isteri	Raja Permaisuri Agong (Perkara 32(2))
Kedudukan	Istana Negara, Kuala Lumpur

Mengapa mekanisme ini tiada bandingan

Sembilan buah negeri di Malaysia mempunyai Raja. Empat lagi — Melaka, Pulau Pinang, Sabah dan Sarawak — tidak mempunyai Raja, dan Perlembagaan Negeri masing-masing memperuntukkan kedudukan Yang di-Pertuan Agong sebagai Ketua agama Islam di negeri itu (Perkara 3(3)).

Jadual Kelima menetapkan bahawa Majlis Raja-Raja terdiri daripada Raja-Raja dan Yang di-Pertua-Yang di-Pertua Negeri. Tetapi bagi urusan memilih dan memecat Yang di-Pertuan Agong, Perlembagaan mengehadkan penyertaan kepada Raja-Raja sahaja. Hanya Raja yang memerintah boleh dipilih; Yang di-Pertua Negeri bukan calon.

Itulah yang menjadikan susunannya luar biasa: sembilan orang raja turun-temurun mengundi antara mereka untuk menentukan siapa yang akan memegang jawatan persekutuan yang paling tinggi, dan mereka mengulangi latihan itu setiap lima tahun.

Bagaimana pemilihan berjalan

Jadual Kelima, perenggan 6, mengarahkan Penyimpan Mohor Besar Raja-Raja memanggil Majlis Raja-Raja tidak lewat daripada empat minggu sebelum tempoh jawatan Yang di-Pertuan Agong tamat, dan juga apabila berlaku kekosongan.

Bahagian I Jadual Ketiga kemudian mengendalikan pemilihan itu sendiri:

1. Kelayakan. Seseorang Raja layak dipilih melainkan dia belum dewasa, telah memberitahu Penyimpan Mohor Besar Raja-Raja bahawa dia tidak ingin dipilih, atau Majlis Raja-Raja melalui undi sulit memutuskan bahawa dia tidak sesuai kerana kelemahan akal atau tubuh atau apa-apa sebab lain.
2. Ambang lima undi. Ketetapan sedemikian tidak boleh diluluskan melainkan sekurang-kurangnya lima orang anggota Majlis mengundi menyokongnya.
3. Tawaran mengikut senarai. Majlis Raja-Raja menawarkan jawatan itu kepada Raja yang layak dipilih yang negerinya berada di kedudukan pertama dalam senarai pemilihan. Jika baginda tidak menerimanya, tawaran beralih kepada negeri berikutnya, dan seterusnya sehingga seorang Raja menerimanya.
4. Pengisytiharan. Setelah tawaran diterima, Majlis Raja-Raja mengisytiharkan baginda dipilih, dan Penyimpan Mohor Besar Raja-Raja memberitahu keputusan itu secara bertulis kepada kedua-dua Majlis Parlimen.

Portal rasmi Majlis Raja-Raja menerangkan bahawa pengundian dijalankan secara sulit menggunakan kertas undi yang tidak bernombor, ditulis dengan pena dan dakwat, dan bahawa seseorang Raja perlu memperoleh majoriti lima undi sebelum jawatan itu ditawarkan kepadanya. Penyimpan Mohor Besar Raja-Raja mengendalikan pengedaran dan pengiraan kertas undi.

Selepas dipilih, Perkara 37(1) menghendaki Yang di-Pertuan Agong mengangkat dan menandatangani sumpah jawatan dalam Bahagian I Jadual Keempat di hadapan Majlis Raja-Raja dan dengan kehadiran Ketua Hakim Negara Mahkamah Persekutuan, sebelum menjalankan fungsinya. Sumpah itu disaksikan oleh dua orang yang dilantik oleh Majlis Raja-Raja.

Senarai pemilihan: gilirannya bergerak

Ini bahagian yang paling kerap disalahfahamkan. Perlembagaan tidak menetapkan satu giliran tetap. Ia menetapkan satu senarai yang berubah.

Seksyen 4 Jadual Ketiga berbunyi begini dari segi kesannya:

• Bagi pemilihan pertama, senarai itu mengandungi negeri semua Raja mengikut susunan keutamaan yang diakui antara mereka pada masa itu.
• Selepas setiap pemilihan, mana-mana negeri yang mendahului negeri Raja yang dipilih dipindahkan ke hujung senarai, dan negeri Raja yang dipilih itu digugurkan.
• Apabila berlaku pertukaran Raja bagi sesebuah negeri yang berada dalam senarai, negeri itu dipindahkan ke hujung senarai.
• Apabila tiada lagi negeri kekal dalam senarai, senarai itu ditubuhkan semula: mengandungi semula negeri semua Raja, dengan negeri yang Raja-Rajanya pernah memegang jawatan Yang di-Pertuan Agong disusun mengikut turutan mereka memegang jawatan itu.
• Selepas setiap pemilihan mengikut senarai yang ditubuhkan semula, negeri yang mendahului negeri Raja yang dipilih dipindahkan ke hujung, dan negeri Raja yang dipilih diletakkan paling akhir.

Portal Majlis Raja-Raja mencatatkan bahawa pusingan pertama itu berakhir apabila Sultan Perak menjadi Yang di-Pertuan Agong yang kesembilan, dan selepas itu pemilihan mengikut senarai yang disusun semula berdasarkan keutamaan negeri yang Raja-Rajanya pernah memegang jawatan itu dari yang pertama hingga yang kesembilan.

Yang di-Pertuan Agong yang bersemayam di atas takhta pada masa ini ialah yang ketujuh belas. Menurut laporan rasmi, Sultan Ibrahim Sultan Iskandar mula memerintah pada 31 Januari 2024, dan Istiadat Pertabalan diadakan di Balairung Seri Istana Negara pada 20 Julai 2024, bagi tempoh lima tahun.

Kuasa atas nasihat, dan kuasa budi bicara

Perkara 39 meletakkan kuasa eksekutif Persekutuan pada Yang di-Pertuan Agong. Perkara 40 kemudian menerangkan bagaimana kuasa itu dijalankan — dan di sinilah perbezaan yang paling penting dalam keseluruhan tajuk ini.

Perkara 40(1). Pada menjalankan fungsinya di bawah Perlembagaan atau undang-undang persekutuan, Yang di-Pertuan Agong hendaklah bertindak mengikut nasihat Jemaah Menteri atau nasihat seseorang Menteri yang bertindak di bawah kuasa am Jemaah Menteri, kecuali sebagaimana yang diperuntukkan selainnya oleh Perlembagaan. Perkara yang sama memberikan Baginda hak, atas permintaannya, untuk mendapat apa-apa maklumat berkenaan dengan pemerintahan Persekutuan yang boleh didapati oleh Jemaah Menteri.

Perkara 40(1A). Jika Yang di-Pertuan Agong dikehendaki bertindak mengikut nasihat, atas nasihat, atau selepas menimbangkan nasihat, Baginda hendaklah menerima dan bertindak mengikut nasihat itu.

Perkara 40(2). Baginda boleh bertindak menurut budi bicaranya pada melaksanakan tiga fungsi yang disenaraikan, dan “dalam apa-apa hal lain yang disebut dalam Perlembagaan ini”.

Kategori	Contoh mengikut teks Perlembagaan
Budi bicara (Perkara 40(2))	Melantik seorang Perdana Menteri; tidak memperkenankan permintaan bagi pembubaran Parlimen; meminta diadakan mesyuarat Majlis Raja-Raja yang semata-mata berkenaan dengan keistimewaan, kedudukan, kemuliaan dan kebesaran Raja-Raja
Mengikut nasihat (Perkara 40(1), 40(1A))	Melantik Menteri-Menteri lain atas nasihat Perdana Menteri (Perkara 43(2)(b)); melantik hakim atas nasihat Perdana Menteri selepas berunding dengan Majlis Raja-Raja (Perkara 122B(1))

Perkara 43(2)(a) memberikan ukuran bagi pelantikan Perdana Menteri: Yang di-Pertuan Agong hendaklah melantik sebagai Perdana Menteri seorang ahli Dewan Rakyat yang pada hematnya mungkin mendapat kepercayaan majoriti ahli Dewan Rakyat. Frasa “pada hematnya” itulah yang menjadikannya suatu pertimbangan Baginda sendiri.

Perkara 43(4) melengkapkan gambaran: jika Perdana Menteri tidak lagi mendapat kepercayaan majoriti ahli Dewan Rakyat, Perdana Menteri hendaklah meletakkan jawatan Jemaah Menteri melainkan jika atas permintaannya Parlimen dibubarkan oleh Yang di-Pertuan Agong.

Fungsi lain yang diperuntukkan oleh Perlembagaan

• Parlimen. Perkara 44 menetapkan bahawa Parlimen terdiri daripada Yang di-Pertuan Agong bersama Dewan Negara dan Dewan Rakyat. Lihat Parlimen Malaysia.
• Persidangan. Perkara 55(1) menghendaki Baginda memanggil Parlimen dari semasa ke semasa, dan tidak membiarkan enam bulan berlalu antara persidangan akhir sesuatu penggal dengan mesyuarat pertama penggal berikutnya. Perkara 55(2) memperuntukkan Baginda boleh memprorog atau membubarkan Parlimen.
• Perkenan diraja. Perkara 66(4) menetapkan tempoh tiga puluh hari untuk memperkenankan sesuatu rang undang-undang dengan mencapkan Mohor Besar. Perkara 66(4A) memperuntukkan bahawa jika perkenan tidak diberikan dalam tempoh itu, rang undang-undang itu menjadi undang-undang apabila tempoh itu habis, seolah-olah ia telah diperkenankan.
• Angkatan tentera. Perkara 41 menjadikan Baginda Pemerintah Tertinggi angkatan tentera Persekutuan.
• Kuasa pengampunan. Perkara 42(1) memberikan kuasa memberi ampun, tunda hukum dan lega hukum bagi kesalahan yang dibicarakan oleh mahkamah tentera dan kesalahan yang dilakukan di Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur, Labuan dan Putrajaya.
• Agama Islam. Perkara 3(5) menjadikan Baginda Ketua agama Islam di ketiga-tiga Wilayah Persekutuan. Perkara 3(2) memperuntukkan bahawa apabila Majlis Raja-Raja bersetuju sesuatu perbuatan, amalan atau upacara diperluas ke seluruh Persekutuan, setiap Raja lain membenarkan Yang di-Pertuan Agong mewakilinya sebagai Ketua agama Islam.
• Proklamasi Darurat. Perkara 150(1) memperuntukkan bahawa jika Yang di-Pertuan Agong berpuas hati bahawa suatu darurat besar sedang berlaku, Baginda boleh mengeluarkan suatu Proklamasi Darurat.

Sekatan yang dikenakan oleh Perlembagaan ke atas jawatan itu

Perkara 34 menyenaraikan beberapa sekatan semasa memegang jawatan. Yang di-Pertuan Agong tidak menjalankan fungsinya sebagai Raja negerinya kecuali fungsinya sebagai Ketua agama Islam; tidak memegang apa-apa jawatan yang ada saraan; tidak melibatkan diri secara aktif dalam apa-apa perusahaan komersial; dan tidak meninggalkan Persekutuan lebih daripada lima belas hari tanpa persetujuan Majlis Raja-Raja, kecuali semasa lawatan Negara.

Perkara 32(1) memperuntukkan bahawa Baginda tidak boleh dikenakan apa-apa prosiding di dalam mana-mana mahkamah kecuali di dalam Mahkamah Khas yang ditubuhkan di bawah Bahagian XV. Perkara 33A memperuntukkan bahawa jika Baginda dipertuduh atas suatu kesalahan di Mahkamah Khas itu, Baginda terhenti menjalankan fungsi Yang di-Pertuan Agong, dan tempoh itu tetap dikira sebahagian daripada tempoh lima tahun.

Timbalan Yang di-Pertuan Agong

Perkara 33 mewujudkan jawatan Timbalan Yang di-Pertuan Agong, juga dipilih oleh Majlis Raja-Raja bagi tempoh lima tahun atau bagi baki tempoh Yang di-Pertuan Agong yang sedang memerintah. Timbalan menjalankan fungsi Baginda semasa kekosongan jawatan atau semasa Baginda tidak dapat menjalankan fungsinya, tetapi tidak berbuat demikian bagi ketiadaan yang dijangka kurang daripada lima belas hari melainkan Timbalan berpuas hati bahawa ia perlu atau suai manfaat.

Bahagian II Jadual Ketiga menetapkan cara pemilihannya, dan Majlis Raja-Raja tidak memilih Timbalan semasa jawatan Yang di-Pertuan Agong kosong.

Kesilapan lazim dalam memahami jawatan ini

“Gilirannya mengikut abjad atau mengikut saiz negeri.” Tidak. Ia mengikut senarai pemilihan dalam seksyen 4 Jadual Ketiga, yang disusun semula secara mekanikal selepas setiap pemilihan dan selepas setiap pertukaran Raja sesebuah negeri.

“Semua anggota Majlis Raja-Raja mengundi.” Tidak bagi pemilihan Yang di-Pertuan Agong. Jadual Kelima merangkumi Yang di-Pertua-Yang di-Pertua Negeri sebagai anggota Majlis, tetapi Perlembagaan mengehadkan fungsi memilih dan memecat Yang di-Pertuan Agong kepada Raja-Raja.

“Baginda menandatangani undang-undang sebagai formaliti sahaja.” Perlembagaan memperuntukkan tempoh yang khusus, bukan formaliti tanpa struktur: tiga puluh hari di bawah Perkara 66(4), dengan akibat yang dinyatakan dalam Perkara 66(4A).

“Kuasa budi bicara bermakna kuasa umum.” Perkara 40(2) menyenaraikan fungsi budi bicara secara khusus, dan menambah “dalam apa-apa hal lain yang disebut dalam Perlembagaan ini” — iaitu hal yang disebut oleh Perlembagaan, bukan kategori terbuka.

“Majlis Raja-Raja hanya memilih Yang di-Pertuan Agong.” Perkara 38(2) juga memberikannya fungsi lain, termasuk memperkenankan undang-undang tertentu; dan Perkara 38(4) memperuntukkan bahawa tiada undang-undang yang secara langsung menyentuh keistimewaan, kedudukan, kemuliaan atau kebesaran Raja-Raja boleh diluluskan tanpa persetujuan Majlis Raja-Raja.

Pengetahuan berkaitan

• Perlembagaan Persekutuan
• Parlimen Malaysia
• Pembentukan Malaysia 1963
• Kemerdekaan 1957

Apa yang seterusnya

Jika anda mahu meneliti sendiri, mulakan dengan tiga rujukan ini dalam Perlembagaan Persekutuan, mengikut susunan: Perkara 32 hingga 34 bagi jawatan itu sendiri, Perkara 39 hingga 43 bagi kuasa eksekutif dan perbezaan antara nasihat dengan budi bicara, dan Jadual Ketiga bersama Jadual Kelima bagi mekanisme pemilihan. Teks rasmi boleh didapati melalui portal Undang-Undang Malaysia Jabatan Peguam Negara, dan prosedur pemilihan diringkaskan pada portal rasmi Majlis Raja-Raja.

Halaman ini bersifat deskriptif dan berasaskan teks. Ia berstatus draf dan belum disemak oleh penyemak manusia yang dinamakan.