Mahkamah Syariah: Sistem Perundangan Dwilapis Malaysia

Seorang isteri yang memohon fasakh dan seorang peniaga yang menuntut hutang RM60,000 kedua-duanya memulakan kes mereka dengan sehelai borang di kaunter mahkamah. Namun mereka tidak pergi ke kaunter yang sama, kes mereka tidak didengar oleh jenis hakim yang sama, dan undang-undang yang menentukan hasil mereka datang daripada dua badan penggubal yang berbeza.

Di Malaysia, mahkamah bukan satu sistem sahaja. Bagi orang Islam, dalam hal ehwal diri dan keluarga, terdapat satu sistem mahkamah yang berjalan selari dengan mahkamah sivil — mahkamah syariah. Garis antara kedua-duanya bukan soal amalan atau pilihan; ia ditetapkan oleh Perlembagaan Persekutuan.

Mengapa ada dua sistem mahkamah?

Perkara 3(1) Perlembagaan Persekutuan memperuntukkan bahawa “Islam ialah agama bagi Persekutuan; tetapi agama-agama lain boleh diamalkan dengan aman dan damai di mana-mana bahagian Persekutuan.”

Kuasa untuk mentadbir undang-undang Islam pula bukan terletak pada Persekutuan, tetapi pada negeri. Ini bertitik tolak daripada pembahagian kuasa dalam Jadual Kesembilan Perlembagaan, yang menyenaraikan perkara yang boleh digubal undang-undang oleh kerajaan persekutuan (Senarai Persekutuan) dan oleh kerajaan negeri (Senarai Negeri).

Perkara	Di bawah kuasa	Rujukan
Mahkamah sivil (perlembagaan dan organisasi)	Persekutuan	Senarai Persekutuan, Butiran 4(a)
Undang-undang diri dan keluarga Islam; mahkamah syariah	Negeri	Senarai Negeri, Butiran 1
Undang-undang Islam di Wilayah Persekutuan	Persekutuan	Senarai Persekutuan, Butiran 6(e)

Butiran 4(a) Senarai Persekutuan meletakkan di bawah kuasa persekutuan “perlembagaan dan organisasi semua mahkamah selain Mahkamah Syariah”. Frasa “selain Mahkamah Syariah” itulah yang mengasingkan mahkamah syariah daripada sistem mahkamah persekutuan.

Dari mana mahkamah syariah mendapat kuasanya?

Sumbernya ialah Butiran 1 Senarai Negeri. Butiran itu memberi setiap negeri kuasa ke atas “undang-undang diri dan keluarga bagi orang yang menganut agama Islam”, termasuk undang-undang Islam berhubung pewarisan, pertunangan, perkahwinan, perceraian, nafkah, penjagaan, hibah dan lain-lain, serta “perlembagaan, organisasi dan tatacara mahkamah syariah”.

Butiran yang sama meletakkan dua sekatan penting pada mahkamah syariah. Mahkamah itu:

• hanya berbidang kuasa ke atas orang yang menganut agama Islam; dan
• hanya bagi perkara yang disenaraikan dalam butiran itu, dan tidak berbidang kuasa berkenaan kesalahan kecuali setakat yang diberikan oleh undang-undang persekutuan.

Kerana undang-undang Islam ialah perkara negeri, setiap negeri menggubal enakmen pentadbiran agama Islamnya sendiri untuk menubuhkan mahkamah syariah di negeri itu. Bagi Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur, Labuan dan Putrajaya — yang di bawah kuasa persekutuan — mahkamah syariah ditubuhkan oleh Parlimen melalui Akta Pentadbiran Undang-Undang Islam (Wilayah-Wilayah Persekutuan) 1993 (Akta 505).

Bagaimana mahkamah syariah disusun?

Di kebanyakan bidang kuasa, mahkamah syariah disusun dalam tiga peringkat. Seksyen 40 Akta 505, sebagai contoh, memperuntukkan penubuhan ketiga-tiga peringkat ini bagi Wilayah Persekutuan:

1. Mahkamah Rendah Syariah — mahkamah peringkat pertama, dipengerusikan oleh seorang Hakim Mahkamah Rendah Syariah.
2. Mahkamah Tinggi Syariah — mendengar kes yang lebih berat dan rayuan daripada Mahkamah Rendah Syariah. Seksyen 51 Akta 505 memberinya bidang kuasa penyeliaan dan penyemakan ke atas semua Mahkamah Rendah Syariah.
3. Mahkamah Rayuan Syariah — mendengar rayuan terhadap keputusan Mahkamah Tinggi Syariah dalam bidang kuasa asalnya (seksyen 52).

Di peringkat kebangsaan, Jabatan Kehakiman Syariah Malaysia (JKSM) memainkan peranan penyelarasan. Laman rasmi JKSM menerangkan dirinya sebagai “agensi di bawah Jabatan Perdana Menteri bagi menyelaras dan menyeragamkan pentadbiran perundangan dan kehakiman syariah di Malaysia.” JKSM tidak menggantikan enakmen negeri; sebaliknya ia bekerja ke arah keseragaman antara bidang kuasa yang berlainan.

Apa yang boleh dibicarakan mahkamah syariah?

Bidang kuasa mahkamah syariah dibahagikan kepada mal (sivil) dan jenayah.

Bidang kuasa mal. Ini teras kerja harian mahkamah syariah — hal ehwal diri dan keluarga apabila semua pihak beragama Islam. Seksyen 46 Akta 505 menyenaraikan perkara yang boleh didengar Mahkamah Tinggi Syariah Wilayah Persekutuan, antaranya:

• pertunangan, perkahwinan, ruju’, perceraian, pembatalan perkahwinan (fasakh) dan nusyuz;
• nafkah tanggungan, kesahtarafan, penjagaan atau jagaan (hadhanah) kanak-kanak;
• pembahagian atau tuntutan harta sepencarian;
• wasiat atau pemberian semasa marad-al-maut (sakit tenat) seorang Islam yang meninggal;
• hibah, wakaf atau nazr; dan
• pembahagian dan pewarisan harta berwasiat atau tak berwasiat (faraid).

Had nilai wang bagi bidang kuasa mal Mahkamah Rendah Syariah ditetapkan oleh enakmen atau akta masing-masing. Di Wilayah Persekutuan, seksyen 47 Akta 505 menetapkan hadnya pada amaun atau nilai perkara yang dipertikaikan tidak melebihi lima puluh ribu ringgit, atau yang tidak dapat dianggarkan dengan wang. Had ini boleh berbeza antara negeri.

Bidang kuasa jenayah. Di sinilah sekatan paling ketara. Butiran 1 Senarai Negeri menyatakan mahkamah syariah “tidak berbidang kuasa berkenaan kesalahan kecuali setakat yang diberikan oleh undang-undang persekutuan”. Undang-undang persekutuan itu ialah Akta Mahkamah Syariah (Bidang Kuasa Jenayah) 1965 (Akta 355).

Seksyen 2 Akta 355 memberi mahkamah syariah bidang kuasa ke atas kesalahan terhadap rukun agama Islam oleh orang yang menganut agama itu, “yang boleh ditetapkan di bawah mana-mana undang-undang bertulis” — tetapi dengan syarat:

bidang kuasa itu tidak boleh dilaksanakan berkenaan apa-apa kesalahan yang boleh dihukum dengan pemenjaraan untuk tempoh melebihi tiga tahun atau dengan apa-apa denda melebihi lima ribu ringgit atau dengan sebatan melebihi enam kali atau dengan apa-apa gabungannya.

Had “3–5–6” ini sering dirujuk sebagai had bidang kuasa jenayah mahkamah syariah. Akta 355 pada asalnya terpakai kepada negeri-negeri di Semenanjung Malaysia (seksyen 1(2)), dan kemudian diperluas ke seluruh negeri termasuk Sabah dan Sarawak melalui Akta Mahkamah Syariah (Bidang Kuasa Jenayah) (Pindaan dan Peluasan) 1989. (Butiran akta pindaan dan tarikh kuat kuasanya harus disahkan terhadap teks rasmi.)

Perlu diingat bahawa setiap peringkat mahkamah mempunyai had jenayahnya sendiri dalam enakmen atau akta yang menubuhkannya. Di Wilayah Persekutuan, seksyen 47 Akta 505 mengehadkan Mahkamah Rendah Syariah kepada kesalahan yang hukuman maksimumnya tidak melebihi dua ribu ringgit atau penjara satu tahun, atau kedua-duanya — dalam lingkungan had persekutuan yang lebih tinggi di bawah Akta 355.

Di mana garis antara mahkamah sivil dan syariah?

Garis itu ditetapkan oleh Perkara 121(1A) Perlembagaan Persekutuan. Ia memperuntukkan bahawa mahkamah sivil yang disebut dalam Perkara 121(1) “tidaklah boleh mempunyai bidang kuasa berkenaan dengan apa-apa perkara dalam bidang kuasa mahkamah syariah.”

Dengan kata lain, apabila sesuatu perkara jatuh dalam bidang kuasa mahkamah syariah, mahkamah sivil tidak boleh mendengarnya. Perkara 121(1A) dimasukkan ke dalam Perlembagaan melalui Akta Perlembagaan (Pindaan) 1988 (Akta A704) dan, menurut anotasi pindaan pada cetakan semula Perlembagaan, berkuat kuasa pada 10 Jun 1988.

Untuk perbandingan penuh antara kedua-dua sistem — apa yang boleh didengar oleh setiap satu dan di mana ia bertaut — lihat mahkamah sivil dan mahkamah syariah.

Apakah pandangan yang berbeza?

Sistem dwilapis ini menimbulkan beberapa perkara yang menjadi bahan perbincangan awam yang berterusan. Rencana ini memaparkan kewujudan perbincangan itu secara deskriptif, tanpa memihak.

Pertindihan bidang kuasa. Sesetengah kes menyentuh kedua-dua sistem sekali gus — contohnya apabila salah seorang pasangan memeluk Islam dan timbul persoalan tentang penjagaan anak, atau apabila status agama seseorang dipertikaikan. Kerana Perkara 121(1A) memisahkan bidang kuasa, persoalan mahkamah manakah yang sepatutnya mendengar sesuatu perkara kadangkala menjadi isu undang-undang tersendiri. Terdapat pelbagai pandangan tentang bagaimana pertindihan sebegini patut diselesaikan.

Skop bidang kuasa jenayah. Had “3–5–6” di bawah Akta 355 telah menjadi tumpuan cadangan dan perbahasan awam tentang sama ada, dan bagaimana, bidang kuasa jenayah mahkamah syariah patut dipinda. Terdapat pihak yang menyokong peluasan had itu dan terdapat pihak yang membangkitkan kebimbangan mengenainya, termasuk dari sudut pembahagian kuasa persekutuan–negeri dan kesan ke atas orang bukan Islam. Kedudukan undang-undang semasa kekal seperti yang diperuntukkan dalam Akta 355.

Rencana ini tidak mengambil apa-apa pendirian dalam perbincangan ini; ia hanya menerangkan rangka undang-undang yang wujud.

Langkah seterusnya

Untuk memahami rangka perlembagaan yang menjadi asas kepada semua ini, mulakan dengan Perlembagaan Persekutuan dan pembahagian kuasa persekutuan–negeri. Untuk gambaran sistem mahkamah sivil lima peringkat yang berjalan selari, lihat hierarki mahkamah Malaysia.

Sebagai draf AI yang belum disemak manusia, angka dan rujukan seksyen dalam rencana ini — terutamanya had nilai wang bidang kuasa mal yang berbeza antara negeri — harus disahkan semula terhadap enakmen negeri berkenaan sebelum disandarkan untuk tujuan rasmi.