SUHAKAM: Suruhanjaya Hak Asasi Manusia Malaysia

Apabila seseorang menghantar aduan pencabulan hak asasi kepada SUHAKAM, apa sebenarnya yang boleh dan tidak boleh dilakukan oleh suruhanjaya itu? Jawapannya bukan retorik — ia terletak pada satu akta ringkas tahun 1999 yang menetapkan dengan tepat empat fungsi, sebaris kuasa siasatan, dan beberapa garis merah yang tidak boleh dilangkah.

Sepintas lalu

Nama penuh	Suruhanjaya Hak Asasi Manusia Malaysia (SUHAKAM)
Jenis	Institusi hak asasi manusia kebangsaan; badan korporat (Seksyen 3)
Statut penubuhan	Akta Suruhanjaya Hak Asasi Manusia Malaysia 1999 (Akta 597)
Perkenan Diraja	27 Ogos 1999
Diwartakan	9 September 1999
Mula berkuat kuasa	20 April 2000 (PU(B) 122/2000)
Pindaan besar terkini	Akta A1714 2024 (diwartakan 27 Jun 2024)
Laman web	suhakam.org.my

SUHAKAM ialah badan korporat yang bebas — ia boleh menyaman dan disaman atas namanya sendiri — tetapi ia bukan mahkamah dan bukan pihak berkuasa penguatkuasa. Peranannya ialah menyiasat, mengesyor dan melaporkan.

Apakah maksud “hak asasi manusia” di bawah akta ini?

Ini soalan yang paling kerap disalah anggap. Seksyen 2 Akta 597 mentakrifkan “hak asasi manusia” secara khusus sebagai kebebasan asasi seperti yang termaktub dalam Bahagian II Perlembagaan Persekutuan. Jadi titik rujukan pertama SUHAKAM sentiasa perlembagaan negara sendiri — hak seperti kebebasan diri, kesamarataan, kebebasan bercakap, berhimpun dan beragama.

Seksyen 4(4) menambah lapisan kedua: bagi tujuan akta ini, Perisytiharan Hak Asasi Manusia Sejagat 1948 hendaklah diberi perhatian setakat yang ia tidak bercanggah dengan Perlembagaan Persekutuan. Piawaian antarabangsa diambil kira, tetapi Perlembagaan tetap mengatasi.

Apakah empat fungsi terasnya?

Seksyen 4(1) menyenaraikan empat fungsi — tidak lebih, tidak kurang:

• (a) Kesedaran dan pendidikan — mempromosi kesedaran dan menyediakan pendidikan berkaitan hak asasi manusia.
• (b) Nasihat perundangan — menasihati dan membantu Kerajaan merangka perundangan, arahan dan prosedur pentadbiran, serta mengesyorkan langkah yang perlu diambil.
• (c) Syor triti antarabangsa — mengesyorkan kepada Kerajaan berkenaan langganan atau penyertaan triti dan instrumen antarabangsa dalam bidang hak asasi manusia.
• (d) Siasatan aduan — menyiasat aduan berkaitan pencabulan hak asasi manusia seperti yang dirujuk dalam Seksyen 12.

Apakah kuasa yang menyokong fungsi itu?

Seksyen 4(2) memberi SUHAKAM senarai kuasa untuk melaksanakan fungsi tersebut. Antara yang paling penting dari segi praktikal:

Kuasa (Seksyen 4(2))	Maksud praktikal
(a) Penyelidikan dan program	Menjalankan seminar, bengkel, kajian dan menyebarkan hasilnya
(b) Nasihat berkaitan aduan	Menasihati Kerajaan/pihak berkuasa tentang aduan terhadap mereka dan mengesyor langkah wajar
(c) Kaji dan sahkan pencabulan	Menyiasat dan mengesahkan pencabulan hak asasi mengikut akta
(d) Melawat tempat tahanan	Melawat mana-mana tempat tahanan, institusi dan tempat lain, serta membuat syor
(e) Kenyataan awam	Mengeluarkan kenyataan awam tentang hak asasi apabila perlu
(f) Aktiviti lain yang wajar	Melakukan apa-apa aktiviti lain yang perlu mengikut undang-undang bertulis

Kuasa melawat tempat tahanan (Seksyen 4(2)(d)) dikukuhkan oleh pindaan 2024: Seksyen 4(3) yang baharu menyatakan lawatan itu tidak boleh ditolak oleh orang yang bertanggungjawab ke atas tempat berkenaan, selagi prosedur yang ditetapkan oleh undang-undang atau garis panduan dipatuhi. Pindaan yang sama juga menambah mekanisme khusus bagi menerima dan bertindak atas aduan kanak-kanak (Seksyen 4(2)(ea)).

Siapa pesuruhjaya, dan bagaimana mereka dilantik?

Di bawah Seksyen 5, SUHAKAM terdiri daripada tidak kurang tujuh dan tidak lebih dua puluh ahli. Mereka dilantik oleh Yang di-Pertuan Agong atas syor Perdana Menteri, yang sebelum memberikan nasihatnya hendaklah berunding dengan jawatankuasa di bawah Seksyen 11A.

Pindaan 2024 menajamkan syarat keanggotaan:

• Seksyen 5(3A) — keanggotaan mesti termasuk sekurang-kurangnya seorang wakil orang kurang upaya (OKU) dan sekurang-kurangnya 30 peratus wakil wanita.
• Seksyen 5(3B) — sesiapa yang aktif dalam politik dan berdaftar dengan mana-mana parti politik tidak boleh dilantik sebagai ahli.

Tempoh jawatan ialah tiga tahun, dan seorang ahli layak dilantik semula sekali sahaja untuk tempoh tiga tahun lagi (Seksyen 5(4)). Pengerusi ditetapkan oleh Yang di-Pertuan Agong dari kalangan ahli (Seksyen 6), manakala Naib Pengerusi dipilih oleh ahli sesama sendiri. Pindaan 2024 juga mewujudkan jawatan Ketua Pesuruhjaya Kanak-Kanak dan dua Pesuruhjaya Kanak-Kanak (Seksyen 6A) untuk mengendalikan hal hak asasi berkaitan kanak-kanak.

Bagaimana proses aduan dan siasatan berjalan?

Bahagian III akta ini (Seksyen 12–15) mengawal siasatan. SUHAKAM boleh menyiasat atas usul sendiri atau atas aduan oleh orang yang terkilan, kumpulan, atau seseorang yang bertindak bagi pihak mereka (Seksyen 12(1)).

Untuk siasatan, Seksyen 14 memberi SUHAKAM kuasa yang menyerupai kuasa suatu tribunal: memanggil sesiapa yang bermastautin di Malaysia untuk hadir memberi keterangan atau mengemukakan dokumen, mengambil keterangan atas sumpah, dan malahan menerima keterangan yang mungkin tidak boleh diterima di bawah Akta Keterangan 1950. Seksyen 15 melindungi saksi dengan keistimewaan yang sama seperti saksi di mahkamah.

Namun kuasa ini ada hujungnya. Apabila siasatan tidak mendedahkan pencabulan, SUHAKAM merekod penemuan itu dan memaklumkan pengadu (Seksyen 13(1)). Apabila siasatan mendedahkan pencabulan, SUHAKAM boleh merujuk perkara itu kepada pihak berkuasa berkaitan dengan syor yang perlu (Seksyen 13(2)) — dan sejak pindaan 2024, pihak berkuasa itu wajib memaklumkan SUHAKAM tentang tindakan yang diambil (Seksyen 13(3)).

Apakah had yang diletakkan oleh statut itu sendiri?

Tiga had penting menjadikan SUHAKAM badan penyiasat dan penasihat, bukan penghukum:

1. Tidak boleh bertindih dengan mahkamah. Seksyen 12(2) melarang SUHAKAM menyiasat aduan yang sedang dibicarakan di mahkamah (termasuk rayuan) atau yang telah diputuskan muktamad. Jika sesuatu perkara masuk ke mahkamah semasa siasatan berjalan, SUHAKAM mesti berhenti serta-merta (Seksyen 12(3)).
2. Syor tidak mengikat. Akta memberi SUHAKAM kuasa mengesyor dan melaporkan, bukan menguatkuasakan. Ia bergantung pada Kerajaan dan Parlimen untuk bertindak.
3. Tiada dana asing. Seksyen 19(2) melarang SUHAKAM menerima apa-apa dana asing; pengecualian sempit di bawah Seksyen 19(3) hanya membenarkan dana tanpa syarat bagi tujuan pendidikan dan kesedaran hak asasi. Kerajaan wajib membekalkan dana yang mencukupi setiap tahun (Seksyen 19(1)).

Bagaimana ia melapor dan mengekalkan kebebasannya?

Seksyen 21 mewajibkan SUHAKAM membentangkan laporan tahunan kepada Parlimen mengenai semua aktivitinya, tidak lewat daripada mesyuarat pertama Parlimen tahun berikutnya, lengkap dengan senarai perkara yang dirujuk kepadanya dan tindakan yang diambil. Ia juga boleh membentangkan laporan khas bila-bila perlu. Sebagai badan berkanun, akaunnya tertakluk kepada Akta Badan-Badan Berkanun (Akaun dan Laporan Tahunan) 1980 (Seksyen 20).

Kebebasan SUHAKAM diukur juga dari luar. Menerusi Kenyataan Media No. 32-2026 bertarikh 9 Jun 2026, SUHAKAM mengumumkan bahawa Sub-Jawatankuasa Akreditasi (SCA) di bawah Perikatan Global Institusi Hak Asasi Manusia Kebangsaan (GANHRI), pada Sesi ke-47nya, telah mengesahkan semula akreditasi taraf “A” SUHAKAM — taraf tertinggi yang mencerminkan pematuhan berterusan terhadap Prinsip Paris, iaitu piawaian antarabangsa yang mengawal kebebasan, keberkesanan, kepelbagaian dan mandat institusi hak asasi kebangsaan. (Tarikh 9 Jun 2026 ialah tarikh pengumuman SUHAKAM; tarikh keputusan sebenar sesi SCA belum disahkan dalam sumber ini.) Taraf “A” membolehkan SUHAKAM menyertai secara penuh mekanisme hak asasi PBB, termasuk Majlis Hak Asasi Manusia.

Apa yang seterusnya

Kalau anda mahu memfailkan aduan, mulakan dengan menyemak dua perkara: sama ada isu itu jatuh dalam kebebasan asasi Bahagian II Perlembagaan Persekutuan (takrif Seksyen 2), dan sama ada ia sedang atau telah dibicarakan di mahkamah (had Seksyen 12(2)). Untuk memahami hak yang menjadi asas mandat SUHAKAM, baca peruntukan kebebasan asasi dalam Perlembagaan Persekutuan. Untuk melihat cara laporan tahunannya diteliti, rujuk peranan Parlimen. Sahkan borang dan saluran aduan semasa di suhakam.org.my sebelum bertindak.