Dewan Undangan Negeri: Cara Sesebuah Negeri Membuat Undang-Undangnya Sendiri

Tanah ialah urusan negeri. Undang-undang keluarga Islam ialah urusan negeri. Kerajaan tempatan ialah urusan negeri. Tetapi siapa yang benar-benar meluluskan undang-undang bagi perkara-perkara ini di sesebuah negeri, dan menurut peraturan apa? Jawapannya bukan urusan bicara atau amalan sahaja — ia tertulis, seksyen demi seksyen, dalam sebuah jadual di hujung Perlembagaan Persekutuan.

Jadual itu ialah Jadual Kelapan, dan pintu masuk kepadanya ialah Perkara 71. Halaman ini menerangkan secara deskriptif apa yang kedua-duanya tetapkan tentang Dewan Undangan Negeri (DUN): bagaimana ia dibentuk, berapa lama ia bertahan, dan apa yang Perlembagaan benarkan ia lakukan.

Sepintas lalu

Nama	Dewan Undangan Negeri (State Legislative Assembly)
Jenis	Badan perundangan bagi sesebuah negeri, satu dewan
Asas perlembagaan	Perkara 71; Bahagian I Jadual Kelapan, Perlembagaan Persekutuan
Komposisi	Raja dan satu Dewan, iaitu DUN (seksyen 3)
Keanggotaan	Ahli dipilih, bilangan ditetapkan oleh undang-undang negeri (seksyen 4)
Umur kelayakan	Tidak kurang 18 tahun (seksyen 5, dipinda oleh Undi18)
Tempoh maksimum	Lima tahun dari mesyuarat pertama (seksyen 9(3))
Pegawai pengerusi	Yang di-Pertua (Speaker) (seksyen 10)
Ketua kerajaan negeri	Menteri Besar / Ketua Menteri, mengetuai Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri (seksyen 2)

Perkara 71: mengapa setiap negeri mesti mempunyai DUN

Malaysia sebuah persekutuan 13 buah negeri. Perkara 71 tidak membiarkan setiap negeri membentuk badan perundangannya sesuka hati. Sebaliknya, Perkara 71(4) memperuntukkan bahawa jika Perlembagaan sesuatu Negeri tidak mengandungi peruntukan yang dinyatakan dalam Bahagian I Jadual Kelapan — yang disebut sebagai “peruntukan penting” (essential provisions) — atau peruntukan yang pada dasarnya sama, maka Parlimen boleh membuat undang-undang untuk memberi kesan kepada peruntukan penting itu di negeri tersebut.

Kesannya, terdapat satu rangka kerja bersama. Setiap negeri menulis Perlembagaannya sendiri, tetapi rangka teras DUN — komposisi, tempoh, kelayakan ahli, cara undang-undang diluluskan — diseragamkan oleh Jadual Kelapan. Bahagian berikut menyusuri seksyen-seksyen teras itu.

Komposisi: Raja dan satu Dewan

Seksyen 3 Jadual Kelapan menyatakannya dalam satu ayat: Badan Perundangan Negeri terdiri daripada Raja dan satu Dewan, iaitu Dewan Undangan Negeri. Dengan kata lain, “badan perundangan negeri” bukan sekadar dewan ahli yang dipilih; ia merangkumi Raja, kerana rang undang-undang hanya menjadi undang-undang setelah diperkenankan (lihat seksyen 11 di bawah).

Seksyen 4(1) pula menetapkan bahawa DUN terdiri daripada bilangan ahli dipilih sebagaimana yang diperuntukkan oleh Badan Perundangan itu melalui undang-undang. Ini satu perbezaan penting berbanding Dewan Rakyat, yang bilangan kerusinya (222) dinyatakan terus dalam teks Perkara 46 Perlembagaan Persekutuan. Bagi DUN, Perlembagaan Persekutuan tidak menetapkan angka — setiap negeri menetapkan sendiri bilangan kerusinya melalui undang-undang negeri, dan angka itu berbeza dari sebuah negeri ke sebuah negeri yang lain.

Kelayakan dan hilang kelayakan ahli

Seksyen 5 menetapkan kelayakan asas: setiap warganegara berumur tidak kurang daripada 18 tahun yang bermastautin di Negeri itu layak menjadi ahli DUN, melainkan jika dia hilang kelayakan di bawah Perlembagaan atau undang-undang. Had umur ini dahulunya 21 tahun; ia diturunkan kepada 18 oleh Akta Perlembagaan (Pindaan) 2019 — dikenali sebagai Undi18 — yang berkuat kuasa pada 15 Disember 2021, dan pindaan itu turut menyentuh seksyen 5 Jadual Kelapan, bukan Dewan Rakyat sahaja.

Seksyen 6 menyenaraikan sebab-sebab hilang kelayakan — antaranya tidak sempurna akal, muflis yang belum dilepaskan, memegang jawatan berpendapatan, disabitkan dengan kesalahan dan dijatuhi hukuman penjara tidak kurang setahun atau denda tidak kurang RM2,000, serta memperoleh kewarganegaraan asing secara sukarela. Seksyen 7 menambah satu peraturan mudah: seseorang tidak boleh menjadi ahli DUN bagi lebih daripada satu kawasan pilihan raya pada masa yang sama.

Tempoh, memanggil dan membubarkan

Seksyen 9 mengawal kitaran hayat DUN:

• Seksyen 9(1) — Raja hendaklah memanggil DUN dari semasa ke semasa dan tidak boleh membiarkan enam bulan berlalu antara persidangan terakhir dalam satu penggal dengan mesyuarat pertama penggal berikutnya.
• Seksyen 9(2) — Raja boleh memberhentikan (prorogue) atau membubarkan DUN.
• Seksyen 9(3) — DUN, melainkan jika dibubarkan lebih awal, berjalan selama lima tahun dari tarikh mesyuarat pertamanya, kemudian terbubar dengan sendirinya.
• Seksyen 9(4) — apabila DUN dibubarkan, pilihan raya umum hendaklah diadakan dalam 60 hari, dan DUN yang baharu dipanggil bermesyuarat tidak lewat daripada 120 hari dari tarikh pembubaran.
• Seksyen 9(5) — kekosongan luar jangka diisi dalam 60 hari, tertakluk kepada proviso dua tahun yang serupa dengan yang terpakai bagi Dewan Rakyat.

Perlu diambil perhatian bahawa keputusan membubarkan DUN bukan semata-mata rutin. Seksyen 1(2)(b) Jadual Kelapan menyenaraikan “menahan perkenan bagi sesuatu permintaan untuk membubarkan Dewan Undangan Negeri” sebagai salah satu fungsi yang boleh dijalankan oleh Raja mengikut budi bicaranya.

Yang di-Pertua dan kuasa membuat undang-undang

Seksyen 10 memperuntukkan bahawa DUN hendaklah memilih seorang Yang di-Pertua (Speaker), dan tidak boleh menjalankan apa-apa urusan lain semasa jawatan itu kosong selain memilih Yang di-Pertua. Di bawah seksyen 10(1A) dan 10(1B), seseorang yang bukan ahli DUN pun boleh dipilih sebagai Yang di-Pertua asalkan dia layak menjadi ahli — dalam keadaan itu dia menjadi ahli tambahan tetapi tidak berhak mengundi.

Bagaimana sesuatu undang-undang negeri terbentuk diterangkan dalam seksyen 11:

1. Seksyen 11(1) — kuasa Badan Perundangan membuat undang-undang dijalankan melalui rang undang-undang yang diluluskan oleh DUN dan diperkenankan oleh Raja.
2. Seksyen 11(2) — rang undang-undang atau pindaan yang melibatkan perbelanjaan daripada Kumpulan Wang Disatukan Negeri hanya boleh dibawa oleh seorang ahli Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri.
3. Seksyen 11(2A) — Raja hendaklah memperkenankan rang undang-undang itu dalam tempoh 30 hari selepas ia dikemukakan kepadanya.
4. Seksyen 11(2B) — jika ia tidak diperkenankan dalam tempoh itu, rang undang-undang itu menjadi undang-undang apabila tempoh 30 hari itu tamat, seolah-olah ia telah diperkenankan.
5. Seksyen 11(3) — rang undang-undang menjadi undang-undang apabila diperkenankan, tetapi tiada undang-undang berkuat kuasa sehingga ia disiarkan.

Undang-undang yang diluluskan oleh DUN dengan cara ini biasanya dikenali sebagai Enakmen (dan Ordinan di Sarawak).

Kuasa terhadap kewangan negeri

Seksyen 14 mensyaratkan Raja, bagi setiap tahun kewangan, menyebabkan penyata anggaran hasil dan perbelanjaan Negeri dibentangkan di hadapan DUN — iaitu belanjawan negeri. Anggaran itu mesti mengasingkan perbelanjaan yang dipertanggungkan pada Kumpulan Wang Disatukan daripada perbelanjaan lain yang dicadangkan. Dengan cara ini, kuasa membelanjakan wang negeri bersandar pada persetujuan DUN.

Kerajaan negeri bertanggungjawab kepada DUN

Seksyen 2 Jadual Kelapan menghubungkan DUN dengan cabang eksekutif negeri, iaitu Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri (Executive Council, atau EXCO):

• Seksyen 2(2)(a) — Raja mula-mula melantik sebagai Menteri Besar seorang ahli DUN yang pada pertimbangannya berkemungkinan mendapat keyakinan majoriti ahli Dewan itu.
• Seksyen 2(2)(b) — atas nasihat Menteri Besar, Raja melantik tidak lebih sepuluh dan tidak kurang empat ahli lain daripada kalangan ahli DUN.
• Seksyen 2(5) — Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri bertanggungjawab secara bersama kepada DUN.
• Seksyen 2(6) — jika Menteri Besar tidak lagi mendapat keyakinan majoriti ahli DUN, maka melainkan Raja atas permintaannya membubarkan DUN, dia hendaklah meletakkan jawatan Majlis Mesyuarat itu.

Di negeri yang mempunyai Ketua Menteri dan bukan Menteri Besar, istilah itu bermaksud perkara yang sama di bawah Perlembagaan.

Keistimewaan DUN dan hubungannya dengan Persekutuan

Perkara 72 melindungi prosiding dalaman DUN. Perkara 72(1) menetapkan bahawa kesahihan apa-apa prosiding dalam DUN tidak boleh dipersoalkan di mana-mana mahkamah, dan Perkara 72(2) memberi kekebalan kepada ahli daripada tindakan mahkamah atas apa-apa yang diucapkan atau undi yang diberikan dalam prosiding DUN.

Skop kuasa perundangan DUN pula bergantung pada pembahagian kuasa dalam Jadual Kesembilan. Perkara 73(b) membenarkan Badan Perundangan Negeri membuat undang-undang bagi seluruh atau sebahagian negeri; Perkara 74(2) mengehadkannya kepada perkara dalam Senarai Negeri dan Senarai Bersama; dan Perkara 75 memperuntukkan bahawa jika undang-undang negeri tidak selaras dengan undang-undang persekutuan, undang-undang persekutuan mengatasi dan undang-undang negeri terbatal setakat percanggahan itu.

Negeri tanpa Raja

Sembilan buah negeri mempunyai Raja: Johor, Kedah, Kelantan, Negeri Sembilan, Pahang, Perak, Perlis, Selangor dan Terengganu. Empat buah negeri lain — Pulau Pinang, Melaka, Sabah dan Sarawak — tidak mempunyai Raja. Perkara 160 mentakrifkan Yang di-Pertua Negeri sebagai Ketua Negeri bagi sesebuah negeri yang tidak mempunyai Raja. Dalam negeri-negeri ini, fungsi yang diberikan kepada “Raja” di bawah peruntukan penting Jadual Kelapan — memanggil dan membubarkan DUN, memperkenankan rang undang-undang, melantik Ketua Menteri — dijalankan oleh Yang di-Pertua Negeri.

Perlu diingat juga bahawa takrif “Dewan Undangan Negeri” dalam Perkara 160 secara khusus termasuk Council Negri di Sarawak — nama sejarah bagi Dewan Undangan Negeri Sarawak.

Kesilapan lazim

• Mengelirukan DUN dengan Dewan Negara. DUN ialah badan perundangan sesebuah negeri; Dewan Negara ialah dewan tinggi Parlimen persekutuan. Nama “Dewan Negeri” yang digunakan oleh sesetengah negeri (contohnya Dewan Negeri Johor) merujuk kepada DUN negeri itu, bukan Dewan Negara.
• Menganggap bilangan kerusi DUN ditetapkan dalam Perlembagaan Persekutuan. Ia tidak. Seksyen 4(1) menyerahkan penetapan bilangan ahli kepada undang-undang setiap negeri, jadi bilangannya berbeza antara negeri.
• Mengelirukan saiz EXCO dengan bilangan ahli DUN. Seksyen 2(2)(b) menghadkan ahli Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri (selain Menteri Besar) kepada tidak lebih sepuluh dan tidak kurang empat — ini bukan bilangan ahli DUN keseluruhannya.
• Menganggap Wilayah Persekutuan mempunyai DUN. Kuala Lumpur, Labuan dan Putrajaya bukan negeri dan tidak mempunyai DUN; undang-undang bagi Wilayah Persekutuan dibuat oleh Parlimen.
• Menyebut had umur calon sebagai 21 tahun. Sejak Undi18 berkuat kuasa pada 15 Disember 2021, umur kelayakan menjadi ahli DUN di bawah seksyen 5 ialah 18 tahun.

Apa yang seterusnya

• Dewan Rakyat — bandingkan struktur DUN dengan dewan rendah Parlimen persekutuan, termasuk perbezaan cara bilangan kerusi ditetapkan.
• Siapa Membuat Undang-Undang Apa: Senarai Persekutuan, Negeri dan Bersama — subjek yang boleh dan tidak boleh dibuat undang-undang oleh sesebuah DUN.
• Suruhanjaya Pilihan Raya (SPR) — badan yang mengendalikan pilihan raya DUN dan persempadanan kawasan.
• Majlis Raja-Raja — peranan Raja-Raja Melayu dalam sistem perlembagaan Malaysia.
• Perlembagaan Persekutuan — dokumen induk yang mengandungi Perkara 71 dan Jadual Kelapan.