Suruhanjaya Pilihan Raya (SPR): Mandat dan Fungsinya di Bawah Perkara 113-114 Perlembagaan

Badan yang mengendalikan pilihan raya di Malaysia tidak diwujudkan oleh sesuatu akta biasa, dan tidak boleh dibubarkan oleh sesuatu akta biasa. Ia diperuntukkan terus dalam Perlembagaan Persekutuan — dan dua Perkara, iaitu 113 dan 114, menetapkan apa yang boleh dilakukannya dan siapa yang boleh menganggotainya.

Suruhanjaya Pilihan Raya (SPR) ialah badan itu. Artikel ini menerangkan mandat dan fungsinya sebagaimana terkandung dalam teks perlembagaan, secara deskriptif dan tanpa penilaian.

Sepintas lalu

Nama rasmi	Suruhanjaya Pilihan Raya (Election Commission)
Asas perlembagaan	Perkara 113 (fungsi); Perkara 114 (keanggotaan); Bahagian VIII Perlembagaan Persekutuan (Perkara 113-120)
Ditubuhkan	4 September 1957
Keanggotaan	Pengerusi, Timbalan Pengerusi dan lima anggota lain (Perkara 114(1))
Dilantik oleh	Yang di-Pertuan Agong selepas berunding dengan Majlis Raja-Raja (Perkara 114(1))
Umur bersara anggota	66 tahun (Perkara 114(3))
Undang-undang berkaitan	Akta Suruhanjaya Pilihan Raya 1957 (Akta 31); Akta Pilihan Raya 1958 (Akta 19); Jadual Ketiga Belas Perlembagaan
Laman rasmi	spr.gov.my

Tiga fungsi teras di bawah Perkara 113

Perkara 113(1) memperuntukkan bahawa “hendaklah ada suatu Suruhanjaya Pilihan Raya”, yang dibentuk mengikut Perkara 114, dan yang — tertakluk kepada peruntukan undang-undang persekutuan — hendaklah mengendalikan pilihan raya ke Dewan Rakyat dan Dewan Undangan Negeri serta menyedia dan menyemak daftar pemilih bagi pilihan raya itu.

Laman rasmi SPR menyusun mandat ini kepada tiga fungsi teras:

1. Persempadanan semula — membuat kajian dan mengesyorkan persempadanan semula bahagian pilihan raya Parlimen dan Negeri, tidak kurang daripada setiap lapan tahun.
2. Pendaftaran pemilih — menjalankan urusan pendaftaran pemilih dan semakan daftar pemilih.
3. Pengendalian pilihan raya — menjalankan pilihan raya umum ke Dewan Rakyat dan Dewan Undangan Negeri, serta pilihan raya kecil.

Selain tiga fungsi ini, Perkara 113(4) memperuntukkan bahawa undang-undang persekutuan atau Negeri boleh memberi kuasa kepada SPR untuk mengendalikan pilihan raya lain selain yang disebut dalam Fasal (1). Perkara 113(5) pula membenarkan SPR membuat kaedah setakat yang perlu bagi fungsinya, tetapi kaedah itu berkuat kuasa tertakluk kepada undang-undang persekutuan.

Persempadanan semula: apa yang ditetapkan Perkara 113(2)

Fungsi yang paling terperinci dinyatakan dalam Perkara 113(2). SPR hendaklah, dari semasa ke semasa sebagaimana difikirkannya perlu, mengkaji pembahagian Persekutuan dan Negeri kepada bahagian pilihan raya dan mengesyorkan perubahan yang difikirkannya perlu untuk mematuhi peruntukan dalam Jadual Ketiga Belas. Kajian bagi Dewan Undangan Negeri dijalankan pada masa yang sama dengan kajian bagi Dewan Rakyat.

Dua had masa terikat pada proses ini:

Peruntukan	Had masa
Perkara 113(2)(ii)	Selang tidak kurang daripada lapan tahun antara tarikh siap satu kajian dengan tarikh mula kajian berikutnya
Perkara 113(2)(iii)	Setiap kajian hendaklah disiapkan dalam tempoh tidak lebih dua tahun dari tarikh ia dimulakan

Perkara 113(9) menetapkan tarikh mula sesuatu kajian sebagai tarikh penyiaran notis di dalam Warta di bawah seksyen 4 Jadual Ketiga Belas, manakala Perkara 113(10) menetapkan tarikh siap sebagai tarikh laporan dikemukakan kepada Perdana Menteri di bawah seksyen 8 Jadual Ketiga Belas.

Perlu diperhatikan istilah yang digunakan: dalam persempadanan semula, SPR mengesyorkan perubahan. Cara syor itu diberi kuat kuasa diperuntukkan dalam Jadual Ketiga Belas, bukan dalam Perkara 113 itu sendiri.

Perkara 113(6) menetapkan kajian berasingan bagi Negeri-Negeri Tanah Melayu dan bagi setiap satu daripada Negeri Sabah dan Sarawak, dan mentakrifkan “unit kajian”. Perkara 113(3) pula memperuntukkan bahawa jika SPR berpendapat kajian perlu dijalankan akibat undang-undang yang dibuat di bawah Perkara 2 (pindaan sempadan atau penubuhan Negeri), ia hendaklah berbuat demikian sama ada lapan tahun telah berlalu atau tidak sejak kajian terakhir.

Peruntukan tambahan dalam Perkara 113(3A) dan 113(3B) mengatur kajian apabila bilangan ahli dipilih Dewan Rakyat atau Dewan Undangan Negeri diubah akibat pindaan kepada Perkara 46 atau undang-undang Negeri.

Keanggotaan di bawah Perkara 114

Perkara 114(1) memperuntukkan bahawa SPR hendaklah dilantik oleh Yang di-Pertuan Agong selepas berunding dengan Majlis Raja-Raja, dan hendaklah terdiri daripada seorang pengerusi, seorang timbalan pengerusi dan lima anggota lain.

Rundingan dengan Majlis Raja-Raja ialah ambang perlembagaan yang tertentu — Perlembagaan menghendaki Majlis dirundingi, bukan menghendaki Majlis bersetuju.

Perkara 114(2) menambah satu pertimbangan: dalam melantik anggota SPR, Yang di-Pertuan Agong “hendaklah mengambil kira kepentingan menjamin suatu Suruhanjaya Pilihan Raya yang mendapat keyakinan orang ramai” (enjoys public confidence).

Jaminan tempoh jawatan

Perlembagaan mengikat kedudukan anggota SPR dengan beberapa perlindungan yang setara dengan badan kehakiman. Ini terkandung dalam Perkara 114(3) hingga 114(6):

Peruntukan	Apa yang ditetapkan
Perkara 114(3)	Anggota berhenti memegang jawatan apabila mencapai umur 66 tahun atau apabila hilang kelayakan; boleh meletak jawatan melalui surat kepada Yang di-Pertuan Agong; tidak boleh dipecat kecuali atas alasan dan cara yang sama seperti hakim Mahkamah Persekutuan
Perkara 114(4)	Yang di-Pertuan Agong hendaklah memecat anggota yang menjadi bankrap yang belum dilepaskan, memegang jawatan atau pekerjaan bergaji di luar tugasnya, atau menjadi ahli mana-mana Majlis Parlimen atau Dewan Undangan Negeri
Perkara 114(4A)	Pengerusi hilang kelayakan jika selepas tiga bulan pelantikan ia menjadi ahli lembaga pengarah atau pengurusan, pegawai atau pekerja, atau terlibat dalam urusan mana-mana pertubuhan atau usaha niaga (tertakluk kepada pengecualian bagi kerja kebajikan atau sukarela)
Perkara 114(5)	Parlimen hendaklah dengan undang-undang memperuntukkan saraan anggota, dan saraan itu dipertanggungkan pada Kumpulan Wang Disatukan
Perkara 114(6)	Saraan dan terma jawatan seseorang anggota tidak boleh diubah sehingga menjejaskannya selepas pelantikan

Perkara 114(7) memperuntukkan bahawa apabila pengerusi bercuti atau tidak dapat menjalankan fungsinya, timbalan pengerusi menjalankan fungsi itu, dan jika timbalan pengerusi juga tidak dapat berbuat demikian, Yang di-Pertuan Agong boleh melantik seorang anggota untuk menjalankan fungsi pengerusi bagi tempoh itu.

Kakitangan dan bantuan: Perkara 115

Perkara 115(1) membenarkan SPR menggaji seberapa ramai orang, atas terma dan syarat yang ditentukannya dengan kelulusan Yang di-Pertuan Agong.

Perkara 115(2) mewajibkan semua pihak berkuasa awam memberi SPR bantuan yang boleh dilaksanakan apabila diminta. Bagi fungsi membuat syor persempadanan bahagian pilihan raya, SPR hendaklah mendapatkan nasihat dua orang pegawai Kerajaan Persekutuan yang mempunyai pengetahuan khas tentang topografi dan taburan penduduk unit kajian, dan pegawai itu dipilih oleh Yang di-Pertuan Agong.

Bagaimana keputusan pilihan raya dicabar

Perkara 118 menetapkan satu-satunya cara untuk mempertikaikan keputusan pilihan raya: tiada pilihan raya ke Dewan Rakyat atau Dewan Undangan Negeri boleh dipersoalkan kecuali melalui petisyen pilihan raya yang dikemukakan kepada Mahkamah Tinggi yang mempunyai bidang kuasa di tempat pilihan raya itu diadakan. Perkara 118A memperuntukkan petisyen berhubung ketiadaan pulangan (no return).

Peruntukan berkaitan lain dalam Bahagian VIII termasuk Perkara 116 (bahagian pilihan raya persekutuan), Perkara 117 (bahagian pilihan raya Negeri), Perkara 119 (kelayakan pemilih) dan Perkara 120 (pilihan raya langsung ke Dewan Negara).

Bagaimana keanggotaan berkembang

Sejarah keanggotaan SPR mencerminkan pindaan berturut-turut kepada Perkara 114. Menurut laman rasmi SPR:

Tahun	Perubahan
1957	SPR ditubuhkan dengan seorang Pengerusi dan dua anggota
1963	Bilangan anggota ditambah kepada tiga, dengan anggota tambahan dari Sabah atau Sarawak secara bergilir
1981	Pindaan Perkara 114 membolehkan pelantikan seorang Timbalan Pengerusi
2002	Keanggotaan ditambah kepada tujuh orang: Pengerusi, Timbalan Pengerusi dan lima anggota, termasuk seorang dari Sabah dan seorang dari Sarawak

Salah faham yang biasa

“SPR menetapkan sempadan bahagian pilihan raya secara muktamad.” Perkara 113(2) menyatakan SPR mengkaji dan mengesyorkan perubahan mengikut Jadual Ketiga Belas. Perkara 113 tidak memberikan SPR kuasa muktamad untuk menetapkan sempadan; cara syor diberi kuat kuasa diperuntukkan dalam Jadual Ketiga Belas.

“SPR ditubuhkan oleh sesuatu akta Parlimen.” SPR diperuntukkan terus oleh Perlembagaan Persekutuan (Perkara 113 dan 114). Akta Suruhanjaya Pilihan Raya 1957 dan Akta Pilihan Raya 1958 mengatur saraan, terma dan tatacara, tetapi kewujudan badan itu bersandar pada Perlembagaan.

“Anggota SPR boleh dipecat seperti pegawai awam biasa.” Perkara 114(3) menetapkan anggota tidak boleh dipecat kecuali atas alasan dan cara yang sama seperti hakim Mahkamah Persekutuan — satu perlindungan tempoh jawatan yang tinggi.

“Persetujuan Majlis Raja-Raja diperlukan untuk melantik anggota SPR.” Perkara 114(1) menghendaki Yang di-Pertuan Agong berunding dengan Majlis Raja-Raja, bukan mendapatkan persetujuannya. Rundingan dan persetujuan ialah dua ambang perlembagaan yang berbeza.

“Selang lapan tahun bermaksud persempadanan semula mesti dibuat setiap lapan tahun.” Perkara 113(2)(ii) menetapkan selang tidak kurang daripada lapan tahun antara satu kajian dengan kajian berikutnya — iaitu had minimum, bukan jadual tetap.

Apa seterusnya

Untuk melihat di mana SPR duduk dalam rangka perlembagaan yang lebih luas, mulakan dengan Perlembagaan Persekutuan, kemudian Parlimen Malaysia dan Dewan Rakyat — badan yang dianggotai melalui pilihan raya yang dikendalikan SPR.

Untuk mekanisme pelantikan oleh Yang di-Pertuan Agong selepas rundingan dengan Majlis Raja-Raja, lihat Yang di-Pertuan Agong dan Majlis Raja-Raja.

Teks penuh Perkara 113 hingga 120 dan Jadual Ketiga Belas boleh dibaca dalam cetakan semula rasmi Perlembagaan Persekutuan di portal Jabatan Peguam Negara, dan penyata fungsi rasmi diterbitkan oleh Suruhanjaya Pilihan Raya di laman spr.gov.my.