Perjanjian Malaysia 1963 (MA63) dan Autonomi Sabah dan Sarawak

Sebuah negara yang dibentuk pada 1963 daripada empat wilayah berbeza masih berhujah, lebih enam dekad kemudian, tentang apa yang sebenarnya dipersetujui pada hari ia lahir. Dokumen di sebalik perbahasan itu ialah Perjanjian Malaysia 1963 — lazim disingkat MA63.

Artikel ini melaporkan secara deskriptif apa yang termaktub dalam MA63, apa yang dijanjikan kepada Sabah dan Sarawak, bagaimana Perlembagaan melindungi kedudukan mereka, dan proses pemulihan serta pelaksanaan yang sedang berjalan. Ia menyampaikan fakta dan pelbagai pendirian tanpa memihak.

Bagaimana Malaysia dibentuk pada 1963?

Sebelum sebarang perjanjian ditandatangani, dua badan menyiapkan asasnya. Suruhanjaya Cobbold, ditubuhkan pada 1962 dan dipimpin bekas Gabenor Bank of England Lord Cobbold, dihantar untuk menilai pandangan penduduk Borneo Utara dan Sarawak, dan melaporkan penemuannya pada 1 Ogos 1962. Susulan itu, sebuah Jawatankuasa Antara Kerajaan (Inter-Governmental Committee, IGC) yang dipengerusikan Lord Lansdowne dengan Tun Abdul Razak Hussein sebagai timbalan, menyusun peruntukan untuk melindungi kepentingan khas kedua-dua wilayah itu.

Hasilnya ialah Perjanjian Malaysia, ditandatangani di London pada 9 Julai 1963 oleh lima pihak — United Kingdom, Persekutuan Tanah Melayu, Borneo Utara, Sarawak dan Singapura — dan mengandungi 11 fasal. Ia dilaksanakan melalui Akta Malaysia 1963, dan Persekutuan Malaysia rasmi tertubuh pada 16 September 1963, kini disambut sebagai Hari Malaysia.

Peristiwa	Tarikh
Suruhanjaya Cobbold melaporkan penemuannya	1 Ogos 1962
Perjanjian Malaysia ditandatangani di London	9 Julai 1963
Malaysia ditubuhkan (Hari Malaysia)	16 September 1963
Singapura keluar dari Malaysia	1965

Singapura kemudian keluar dari Malaysia pada 1965, menjadikan persekutuan itu terdiri daripada Semenanjung, Sabah dan Sarawak.

Apakah yang dijanjikan dalam 20 Perkara dan 18 Perkara?

Semasa rundingan, pemimpin kedua-dua wilayah mengemukakan senarai syarat penyertaan mereka. Sabah mengemukakan memorandum 20 Perkara, dan Sarawak memorandum 18 Perkara. Kedua-duanya menggariskan perlindungan yang dituntut dalam bidang seperti:

• agama — kedudukan Islam sebagai agama Persekutuan tanpa menjejaskan kebebasan beragama di negeri berkenaan;
• bahasa — penggunaan bahasa Inggeris dan bahasa tempatan;
• imigresen — kawalan negeri ke atas kemasukan orang;
• tanah dan hutan — kekal sebagai kuasa negeri; dan
• hak anak negeri (bumiputera Borneo) serta perkhidmatan awam negeri.

Menurut catatan sejarah pembentukan Malaysia, sebahagian daripada perkara ini dimasukkan ke dalam Perlembagaan Persekutuan sebagai perlindungan yang mengikat, manakala sebahagian lain hanya diterima secara lisan dan tidak memperoleh status undang-undang. Perbezaan inilah — antara apa yang termaktub dan apa yang difahami — yang menjadi punca sebahagian besar perbahasan hari ini.

Bagaimana Perlembagaan melindungi kedudukan Sabah dan Sarawak?

Beberapa peruntukan Perlembagaan Persekutuan direka khas untuk kedua-dua negeri. Antara yang paling asas ialah Perkara 161E, yang menghendaki persetujuan Yang di-Pertua Negeri Sabah atau Sarawak sebelum Perlembagaan boleh dipinda dengan cara yang menyentuh perkara tertentu berhubung negeri itu. Perkara yang dilindungi di bawah Perkara 161E(2) meliputi, antaranya:

• hak kewarganegaraan orang yang lahir sebelum Hari Malaysia berdasarkan hubungan dengan negeri berkenaan;
• perlembagaan dan bidang kuasa Mahkamah Tinggi di Sabah dan Sarawak serta pelantikan hakimnya;
• kuasa perundangan negeri dan kuasa eksekutif negeri;
• agama, penggunaan bahasa, dan layanan khas terhadap anak negeri; dan
• peruntukan kuota kerusi negeri di Dewan Rakyat yang tidak kurang daripada kuota pada Hari Malaysia.

Sabah dan Sarawak juga mempunyai senarai perundangan tambahan (Senarai IIA dan IIIA di bawah Perkara 95B) yang memberi mereka bidang kuasa yang tidak dimiliki negeri Semenanjung — dibincangkan dalam artikel pembahagian kuasa Persekutuan dan Negeri.

Mengapa timbul persoalan status “rakan kongsi”?

Dari segi susunan asal, Perkara 1(2) Perlembagaan membezakan Negeri-Negeri Tanah Melayu dengan Negeri-Negeri Borneo. Menurut analisis ConstitutionNet, satu pindaan pada 1976 menyusun semula fasal itu supaya menyenaraikan kesemua 13 negeri secara abjad dalam satu kategori tunggal — perubahan yang oleh sebahagian pihak di Borneo dianggap menurunkan taraf Sabah dan Sarawak daripada “rakan kongsi” kepada sekadar “salah satu negeri”.

Isu ini kembali ke Parlimen pada penghujung 2021. Pada 14 Disember 2021, Dewan Rakyat meluluskan Rang Undang-Undang Perlembagaan (Pindaan) 2021 yang meminda semula Perkara 1(2) supaya sekali lagi menyenaraikan “Negeri-Negeri Tanah Melayu” dan “Negeri-Negeri Borneo, iaitu Sabah dan Sarawak” sebagai dua kategori berasingan. Bacaan ketiga disokong 199 ahli (200 pada bacaan kedua) tanpa seorang pun membangkang, melepasi ambang dua pertiga yang dikehendaki di bawah Perkara 159. Pindaan itu kemudian digazetkan sebagai Akta A1642 (Akta Perlembagaan (Pindaan) 2022), yang turut menambah takrif “Hari Malaysia” dalam Perkara 160 dan meminda Perkara 161A.

Pihak kerajaan menyifatkan pindaan ini sebagai pemulihan status Sabah dan Sarawak selaras dengan semangat MA63. Sebahagian pihak di Borneo pula menyifatkannya sebagai langkah pertama yang perlu diikuti pelaksanaan penuh perkara-perkara MA63 yang lain, bukan pengakhiran proses.

Apakah tuntutan yang masih dirundingkan?

Pelaksanaan MA63 kini diselaras oleh Majlis Tindakan Pelaksanaan MA63 (MTPMA63) yang dipengerusikan Perdana Menteri, dengan Jawatankuasa Teknikal dipimpin Timbalan Perdana Menteri. Setakat pelaporan, sebanyak 13 daripada 29 perkara tuntutan dilaporkan telah diselesaikan dan 16 lagi masih dalam pelbagai peringkat rundingan; sebuah papan pemuka (dashboard) dalam talian turut dirancang untuk menjejaki kemajuan pelaksanaan.

Antara perkara yang masih terbuka:

• Hasil 40 peratus Sabah. Perkara 112C dan 112D serta Jadual Kesepuluh memperuntukkan geran khas dan semakan berkala kepada Sabah dan Sarawak. Pada 17 Oktober 2025, Mahkamah Tinggi Kota Kinabalu memerintahkan Kerajaan Persekutuan dan Sabah menjalankan semakan hak hasil 40 peratus Sabah bagi tempoh 1974–2021, dengan semakan itu perlu disiapkan dalam 90 hari dan persetujuan dicapai dalam 180 hari. Pada 6 April 2026, Mahkamah Rayuan meluluskan permohonan penangguhan (stay) oleh Kerajaan Persekutuan sementara menunggu rayuan.
• Geran khas interim. Perdana Menteri mengumumkan geran khas interim bagi Sabah dan Sarawak dinaikkan kepada RM600 juta setiap satu (daripada RM300 juta), berkuat kuasa mulai 2025; geran ini disemak setiap lima tahun.
• Kerusi Parlimen. Pada 8 September 2022, Majlis Khas mengenai MA63 (MKMA63) menyokong cadangan memulihkan 35 peratus daripada 222 kerusi Dewan Rakyat (kira-kira 78 kerusi) untuk Malaysia Timur, berbanding 56 kerusi (25 peratus) ketika itu (Sabah 25, Sarawak 31). Pelaksanaannya memerlukan pindaan Perlembagaan.

Kedudukan pihak-pihak berbeza mengikut perkara. Kerajaan Persekutuan secara amnya membingkaikan proses ini sebagai pelaksanaan berperingkat dengan pencapaian yang boleh disenaraikan, manakala sebahagian pemimpin dan badan sivil di Sabah dan Sarawak menegaskan bahawa banyak perlindungan asal telah terhakis dan menuntut pelaksanaan penuh dan segera. Sebahagian tuntutan kini turut diuji di mahkamah.

Apa yang seterusnya

Untuk memahami bagaimana kuasa membuat undang-undang dibahagikan antara Persekutuan dan negeri — termasuk senarai tambahan bagi Sabah dan Sarawak — lihat pembahagian kuasa Persekutuan dan Negeri. Untuk kedudukan MA63 dalam keseluruhan dokumen perlembagaan, lihat Perlembagaan Persekutuan dan pindaan Perlembagaan. Untuk badan yang memegang kuasa perundangan persekutuan yang meluluskan pindaan berkaitan, lihat Parlimen.

---

Artikel ini dikelaskan sebagai sensitif (perlembagaan) di bawah dasar editorial NegaraKu.md kerana subjeknya ialah perjanjian pengasas persekutuan dan kedudukan perlembagaan Sabah dan Sarawak. Ia ditulis secara deskriptif dan neutral — melaporkan fakta serta pelbagai pendirian sebagaimana yang direkodkan, tanpa memihak atau memberi ulasan — dan ditahan sebagai draf sementara menunggu semakan manusia sebelum diterbitkan.