Kerajaan Tempatan di Malaysia: Majlis, Kuasa, dan Undi Ketiga yang Hilang

Majlis yang mengutip sampah anda, meluluskan rumah kedai di sebelah dan mengenakan bil cukai taksiran kepada anda ialah lapisan kerajaan yang paling dekat dengan pintu pagar rumah anda — dan ia merupakan satu-satunya lapisan yang tidak pernah dibenarkan untuk anda undi. Peringkat ketiga kerajaan Malaysia disampaikan oleh pihak berkuasa tempatan (Pihak Berkuasa Tempatan, atau PBT), yang hadir dalam tiga saiz: Majlis Bandaraya, Majlis Perbandaran dan Majlis Daerah. Dua fakta menjelaskan hampir segala-galanya tentang cara mereka bertindak. Pertama, kerajaan tempatan ialah perkara negeri di bawah Perlembagaan, jadi majlis anda bertanggungjawab kepada kerajaan negeri, bukan kepada Putrajaya. Kedua, pilihan raya tempatan telah dibekukan sejak 1965, jadi setiap ahli majlis dilantik oleh negeri — bukan dipilih oleh penduduk.

Mengapa kerajaan tempatan ialah perkara negeri, bukan persekutuan?

Perlembagaan Persekutuan meletakkan kerajaan tempatan dalam Senarai Negeri — butiran 4 Senarai II dalam Jadual Kesembilan. Butiran tersebut merangkumi “pentadbiran tempatan; perbadanan perbandaran; lembaga tempatan, bandar dan luar bandar serta pihak berkuasa tempatan lain; perkhidmatan kerajaan tempatan, kadar tempatan, pilihan raya kerajaan tempatan,” di mana-mana sahaja kecuali Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur, Labuan dan Putrajaya. Oleh sebab subjek ini terletak dalam Senarai Negeri, kuasa undang-undang ke atas majlis terletak terutamanya pada negeri-negeri.

Untuk menghalang tiga belas negeri daripada menarik ke tiga belas arah, Perkara 95A Perlembagaan menubuhkan Majlis Negara bagi Kerajaan Tempatan (Majlis Negara bagi Kerajaan Tempatan). Di bawah Perkara 95A(1), ia terdiri daripada seorang Menteri sebagai pengerusi, seorang wakil dari setiap negeri (dilantik oleh Raja atau Yang di-Pertua Negeri), dan sekian bilangan wakil Kerajaan Persekutuan sebagaimana yang boleh dilantik oleh Kerajaan Persekutuan, dihadkan kepada sepuluh. Tugasnya adalah untuk merangka, dengan berunding dengan kerajaan persekutuan dan negeri, satu dasar kebangsaan “bagi memajukan, membangunkan dan mengawal kerajaan tempatan di seluruh Persekutuan” — dan kedua-dua kerajaan persekutuan dan negeri mesti mematuhi dasar yang dirangkanya. Pada peringkat pentadbiran, Kementerian Perumahan dan Kerajaan Tempatan (KPKT) persekutuan, melalui Jabatan Kerajaan Tempatan (Jabatan Kerajaan Tempatan, JKT), mengkaji dan mencadangkan pindaan kepada perundangan kerajaan tempatan, menyelaraskan dasar pentadbiran dan tatatertib, mengeluarkan pekeliling dan garis panduan, serta memproses permohonan untuk menaik taraf status pihak berkuasa tempatan atau memperluaskan sempadannya.

Apakah tiga jenis pihak berkuasa tempatan?

Akta Kerajaan Tempatan 1976 (Akta 171) — “Suatu Akta untuk menyemak dan menyatukan undang-undang berhubung dengan kerajaan tempatan,” yang mendapat Perkenan Diraja pada 18 Mac 1976 dan diwartakan seminggu kemudian — mentakrifkan “pihak berkuasa tempatan” sebagai mana-mana Majlis Bandaraya, Majlis Perbandaran atau Majlis Daerah. Berhubung dengan Wilayah Persekutuan, “pihak berkuasa tempatan” pula ialah Pesuruhjaya Ibu Kota Kuala Lumpur yang dilantik di bawah Akta Ibu Kota Persekutuan 1960.

Satu batasan terbina dalam Akta itu sendiri: Seksyen 1(1) menyatakan bahawa Akta 171 “hendaklah terpakai hanya bagi Semenanjung Malaysia.” Malaysia Timur menjalankan kerajaan tempatan di bawah undang-undang negerinya sendiri — Sabah di bawah Ordinan Kerajaan Tempatan 1961 (Sabah No. 11 Tahun 1961) dan Sarawak di bawah Ordinan Pihak Berkuasa Tempatan 1996 (Sarawak Bab 20) — jadi nama peringkat dan ambang di bawah menerangkan sistem Semenanjung.

Ketiga-tiga jenis ini adalah jenis institusi yang sama pada saiz yang berbeza. Sesebuah pihak berkuasa tempatan disusun ke dalam peringkat mengikut bilangan orang yang dikhidmatinya dan berapa banyak hasil yang dikutipnya, dan ia boleh dinaik taraf apabila sesebuah daerah berkembang menjadi bandar dan sebuah bandar menjadi bandaraya.

Jenis	Nama Melayu	Ketua majlis	Populasi	Hasil tahunan
Majlis Bandaraya	Dewan / Majlis Bandaraya	Datuk Bandar (Mayor)	melebihi 500,000	sekurang-kurangnya RM100 juta
Majlis Perbandaran	Majlis Perbandaran	Yang Dipertua (Presiden)	melebihi 150,000	sekurang-kurangnya RM20 juta
Majlis Daerah	Majlis Daerah	Yang Dipertua (Presiden)	di bawah 150,000	di bawah RM20 juta

Ambang populasi dan hasil tersebut ditetapkan oleh Jabatan Kerajaan Tempatan KPKT. Menurut FAQ awam jabatan yang sama, terdapat 151 pihak berkuasa tempatan di seluruh negara, termasuk Dewan Bandaraya Kuala Lumpur — terdiri daripada 19 majlis bandaraya atau bandaraya-perbandaran, 40 majlis perbandaran dan 92 majlis daerah. Anggap angka itu sebagai satu keadaan semasa: laman KPKT sendiri kadangkala memetik jumlah yang sedikit berbeza, jadi sahkan kiraan semasa terhadap senarai rasmi terkini sebelum memetik satu angka.

Siapa yang mentadbir majlis anda — dan mengapa anda tidak boleh mengundinya?

Setiap majlis diketuai oleh seorang Datuk Bandar (Mayor) jika ia sebuah bandaraya, atau seorang Yang Dipertua (Presiden) jika ia majlis perbandaran atau daerah, disokong oleh ahli majlis yang dilantik dan kakitangan tetap pegawai. Perkara paling kritikal ialah bagaimana ahli majlis tersebut memperoleh kerusi mereka: mereka dilantik oleh kerajaan negeri, bukan dipilih.

Keadaan itu tidak selalu begitu. Malaysia mengadakan pilihan raya majlis tempatan sehingga 1965, apabila ia digantung oleh Peraturan-Peraturan Darurat (Penggantungan Pilihan Raya Kerajaan Tempatan) 1965, dibuat pada 1 Mac 1965 semasa Konfrontasi (Konfrontasi) dengan Indonesia. Ia tidak pernah dipulihkan. Tempoh jawatan ahli majlis yang dipilih kemudiannya ditamatkan oleh Akta Kerajaan Tempatan (Peruntukan Sementara) 1973, selepas itu lembaga dan ahli majlis yang dilantik negeri mengambil alih. Penggantungan itu kemudian dikunci oleh Akta Kerajaan Tempatan 1976 sendiri: Seksyen 15(1) memperuntukkan bahawa, “walau apa pun yang berlawanan yang terkandung dalam mana-mana undang-undang bertulis, semua peruntukan berkaitan pilihan raya kerajaan tempatan hendaklah terhenti daripada berkuat kuasa atau mempunyai kesan,” dan Seksyen 15(2) memperuntukkan bahawa setiap ahli majlis yang memegang jawatan sebaik sebelum Akta ini mula berkuat kuasa hendaklah dengan serta-merta terhenti daripada memegang jawatan.

Inilah asal-usul perdebatan “undi ketiga” Malaysia yang berpanjangan — hujah, yang ditekan oleh kumpulan masyarakat sivil dan institut dasar, bahawa memulihkan majlis tempatan yang dipilih akan memperdalamkan kebertanggungjawaban demokratik pada peringkat kerajaan yang paling kerap diurusi penduduk. Buat masa ini, undi ketiga tidak wujud, dan kebertanggungjawaban terhadap prestasi majlis mengalir ke atas kepada kerajaan negeri yang melantiknya, bukan ke luar kepada pembayar kadar yang dikhidmatinya.

Apa yang sebenarnya dilakukan oleh majlis tempatan?

Akta 171 memberikan pihak berkuasa tempatan senarai kuasa yang luas. Di bawah peruntukan “kuasa selanjutnya” (Seksyen 101), sesebuah majlis boleh mendirikan dan menyelenggara bangunan; menanam, mencantas atau menyingkirkan pokok; serta membina dan menguruskan taman awam, kebun, tapak rekreasi, padang permainan, taman permainan, kolam renang, stadium dan pusat komuniti. Seksyen yang sama membenarkan majlis menyelenggara bangunan dan tapak bersejarah serta menubuhkan perpustakaan awam, galeri seni, muzium, serta taman botani dan zoologi — infrastruktur sivik yang dianggap remeh oleh kebanyakan penduduk.

Kelompok kuasa kedua, dalam bahagian Akta mengenai makanan, pasar, sanitasi dan gangguan, adalah mengenai kesihatan awam. Majlis boleh menubuhkan perkhidmatan sanitasi, pasar dan bangunan pasar, tandas awam dan rumah sembelih; melesenkan gerai makanan; membanteras gangguan; serta secara umumnya melindungi dan memajukan kesihatan awam. Dalam istilah harian, inilah jentera undang-undang di sebalik kutipan sampah, pelesenan penjaja dan perniagaan, penyelenggaraan longkang dan jalan, kelulusan perancangan dan pemeriksaan kesihatan.

Bagaimana majlis dibiayai?

Tulang belakang kewangan majlis ialah kadar taksiran (cukai taksiran) — caj yang dikenakan ke atas nilai pegangan (harta) dalam kawasan majlis, dan hasil sumber sendiri utama bagi kebanyakan PBT. Jentera pengkadaran terletak dalam Bahagian XV (Pengkadaran dan Penilaian) Akta 171: Seksyen 127 memberikan majlis kuasa untuk mengenakan kadar; Seksyen 130 memperuntukkan bahawa sesuatu kadar ditaksir ke atas sama ada nilai tahunan atau nilai tambah baik pegangan, sebagaimana yang ditentukan oleh Pihak Berkuasa Negeri; dan Seksyen 130(2)(a) menghadkan kadar kepada 35% daripada nilai tahunan. Kadar kena dibayar setengah tahunan terlebih dahulu (pada Januari dan Julai) di bawah Seksyen 133. Majlis menambah pendapatan kadar dengan yuran lesen dan caj lain. Itulah sebabnya dua titik sentuh majlis anda yang paling ketara dengan anda sebagai penduduk ialah bil taksiran dan kaunter pelesenan: bersama-sama, kedua-duanya membiayai perkhidmatan di atas.

Pengecualian Wilayah Persekutuan

Kuala Lumpur, Putrajaya dan Labuan terletak di luar butiran Senarai Negeri bagi kerajaan tempatan dan di luar struktur majlis Akta 171 yang biasa. Di Kuala Lumpur, peranan “pihak berkuasa tempatan” dilaksanakan oleh Pesuruhjaya Ibu Kota Kuala Lumpur di bawah Akta Ibu Kota Persekutuan 1960 — asas berkanun bagi Dewan Bandaraya Kuala Lumpur — dan bukannya oleh majlis yang dipilih atau dilantik negeri. Inilah salah satu sebab tadbir urus ibu kota dibincangkan secara berasingan daripada majlis bandaraya dan perbandaran di semenanjung.

Apa seterusnya

Untuk bertindak atas perkara ini, cari nama pihak berkuasa tempatan anda sendiri (ia akan bermula dengan Dewan Bandaraya, Majlis Bandaraya, Majlis Perbandaran atau Majlis Daerah) dan semak jadual kadar taksiran, kaunter pelesenan dan undang-undang kecilnya melalui Jabatan Kerajaan Tempatan KPKT. Jika anda mahukan perkataan tepat di sebalik mana-mana keputusan majlis — syarat lesen, notis gangguan, pelantikan ahli majlis — teks sumber Akta Kerajaan Tempatan 1976 (Akta 171) ialah rujukan utama, dan Jadual Kesembilan Perlembagaan Persekutuan ialah tempat kedudukan kerajaan tempatan dalam Senarai Negeri ditetapkan.